Trồng sâm thổ hào theo hướng hữu cơ nghĩa là không dùng phân bón hoá học, thuốc bảo vệ thực vật hoá học tổng hợp và chất kích thích sinh trưởng; nuôi đất bằng phân ủ, phân xanh, luân canh, tủ gốc; phòng sâu bệnh bằng cách tổ chức ruộng; và ghi sổ đầy đủ mọi đầu vào. Muốn gọi sản phẩm là "hữu cơ" trên thị trường thì cần được chứng nhận theo tiêu chuẩn, đó là một bước khác.
Bài này dành cho người muốn trồng sâm thổ hào sạch, ít hoá chất, dù có định đi tới chứng nhận hay không. Nội dung đi qua cách hiểu đúng hai khái niệm, chọn lô và vùng đệm, nuôi đất, phòng sâu bệnh theo hệ thống, ghi sổ vườn, và những khó khăn thật mà người làm hữu cơ thường gặp ở vụ đầu.
"Theo hướng hữu cơ" và "hữu cơ có chứng nhận" khác nhau thế nào
Ở Việt Nam, nông nghiệp hữu cơ có khung pháp lý và tiêu chuẩn riêng. Nghị định 109/2018/NĐ-CP quy định về nông nghiệp hữu cơ, và bộ tiêu chuẩn quốc gia TCVN 11041 về nông nghiệp hữu cơ, trong đó có phần riêng cho trồng trọt hữu cơ, nêu các yêu cầu từ chọn đất, nguồn nước, giống, phân bón, phòng trừ sinh vật gây hại cho tới ghi chép và truy xuất. Các văn bản này có thể được sửa đổi, bổ sung, nên trước khi làm hồ sơ, anh chị cần kiểm tra văn bản đang có hiệu lực.
Theo khung đó, một sản phẩm muốn ghi là hữu cơ trên nhãn phải được tổ chức chứng nhận đánh giá và cấp chứng nhận. Quá trình này thường đòi hỏi một thời gian chuyển đổi, khi ruộng đã canh tác theo quy tắc hữu cơ nhưng sản phẩm chưa được gọi là hữu cơ, cùng với hồ sơ ghi chép đầy đủ và các lần đánh giá. Thời gian chuyển đổi và chi phí cụ thể tuỳ quy định hiện hành và tổ chức chứng nhận.
"Theo hướng hữu cơ" là cách nói của người trồng áp dụng các nguyên tắc ấy nhưng chưa, hoặc không, đi tới chứng nhận. Điều này hoàn toàn chính đáng để trồng cho gia đình hay bán cho người quen, miễn là nói thật với người mua. Không nên gọi củ của mình là "sâm hữu cơ" khi chưa có chứng nhận.
Phần làm hồ sơ, tem nhãn, OCOP và bán sản phẩm thuộc chuyện kinh doanh, được trang Thổ Hào Sâm viết riêng. Bài này dừng ở ruộng.
Chọn lô và làm vùng đệm
Biết lịch sử lô đất. Lô vừa dùng nhiều thuốc trừ cỏ, thuốc trừ sâu, hay từng là bãi đổ rác, nền chuồng trại, cần thời gian để đất sạch hơn. Hỏi kỹ người chủ cũ và ghi lại.
Tránh xa nguồn ô nhiễm. Lô sát đường lớn, gần khu công nghiệp, lò gạch, bãi rác, hay đầu nguồn nước thải không phải lựa chọn tốt. Khói bụi và nước chảy tràn mang theo chất bẩn vào ruộng.
Làm vùng đệm với ruộng hàng xóm. Nếu ruộng bên cạnh phun thuốc thường xuyên, thuốc có thể bay sang theo gió hoặc theo nước. Một dải đất trống, một hàng cây chắn hoặc một mương ngăn giữa hai ruộng giúp giảm điều này. Củ ở hàng sát ranh có thể cần tách riêng khi thu hoạch.
Kiểm tra nguồn nước tưới. Nước giếng, nước ao, nước kênh đều phải biết nguồn. Nước kênh chảy qua khu dân cư, trại chăn nuôi hay ruộng phun thuốc ở thượng nguồn là rủi ro. Khi cần, gửi mẫu nước đi phân tích.
Giống và cây con. Hạt và cây con không xử lý bằng thuốc hoá học, giá thể ươm không trộn phân hoá học. Ghi lại nguồn gốc giống; chi tiết ươm cây nằm ở danh mục giống và ươm cây con.
Nuôi đất thay vì nuôi cây
Trồng hữu cơ đổi cách nghĩ về dinh dưỡng: thay vì đưa thẳng chất dinh dưỡng tan nhanh tới rễ cây, người trồng nuôi đất để đất nhả dinh dưỡng từ từ cho cây. Đất có nhiều chất hữu cơ, nhiều sinh vật sống như giun đất, vi sinh vật, thì tơi xốp, giữ ẩm, giữ chất dinh dưỡng, và bản thân hệ sinh vật đó cũng góp phần hạn chế mầm bệnh.
Bốn công cụ chính đều đã được nói trong các bài khác của danh mục này: phân ủ hoai làm nền bón lót, cây phân xanh và luân canh để đất hồi lại, tủ gốc giữ ẩm và dần thành mùn, và hạn chế đào xới không cần thiết. Điểm khác trong canh tác hữu cơ là mọi thứ đưa vào ruộng đều phải rõ nguồn và được phép dùng theo tiêu chuẩn: phân chuồng từ trại không rõ quy trình, bùn ao, phân ủ có rác thải sinh hoạt lẫn nhựa, kim loại đều là rủi ro.
Ngay trên ruộng nhà, có thể làm một khu ủ phân riêng, dùng phân chuồng của chính gia đình, rơm rạ, lá cây, cỏ nhổ chưa ra hạt, vỏ củ và phần lá sâm khoẻ sau thu hoạch. Đống ủ được che mưa, đảo đều, ủ đủ thời gian cho tới khi hoai. Ghi ngày bắt đầu và ngày đem bón vào sổ.
Kỳ vọng nên thực tế: đất bạc màu, đất cát nghèo cần vài vụ mới cải thiện rõ. Vụ đầu chuyển sang hữu cơ thường chưa thấy ngay khác biệt, có khi củ còn kém hơn vụ trước. Dấu hiệu đất đang khá lên thường đến từ những thứ nhỏ: thấy nhiều giun đất hơn khi xới, đất tơi hơn sau mưa, luống giữ ẩm lâu hơn giữa hai lần tưới.
Phòng sâu bệnh theo hệ thống, không dựa vào thuốc
Trong canh tác hữu cơ, phòng là chính; mỗi biện pháp dưới đây góp một phần, không biện pháp nào đủ một mình. Nhận biết từng loại sâu bệnh cụ thể nằm ở danh mục sâu bệnh của trang.
- Luống cao, rãnh thông, không để úng: cắt gốc phần lớn bệnh thối củ.
- Trồng thưa vừa phải, tỉa lá già sát đất, giữ ruộng thông thoáng cho lá khô nhanh.
- Luân canh, không trồng sâm liền vụ, tránh cây cùng họ ở gần.
- Vệ sinh ruộng: nhổ và mang ra xa cây bệnh, không vứt xuống rãnh, dọn bờ bụi là nơi trú của sâu và chuột.
- Đi ruộng thường xuyên, lật mặt dưới lá kiểm tra rệp, bọ trĩ; bắt tay sâu lớn, ngắt bỏ lá có ổ trứng.
- Giữ thiên địch: không phun thuốc phổ rộng, để bọ rùa, nhện, ong ký sinh có chỗ sống quanh ruộng.
- Chỉ dùng chế phẩm sinh học có trong danh mục được phép theo tiêu chuẩn hữu cơ và có hướng dẫn trên nhãn; ghi vào sổ mỗi lần dùng.
Khi gặp dịch hại vượt quá sức các biện pháp trên, nên hỏi trạm bảo vệ thực vật hoặc cán bộ khuyến nông về biện pháp được phép trong canh tác hữu cơ. Dùng một lần thuốc hoá học tổng hợp có thể làm lô ruộng mất tư cách chứng nhận.
Sổ vườn: ghi gì và vì sao
Sổ vườn là xương sống của canh tác hữu cơ, kể cả khi anh chị không làm chứng nhận. Một quyển vở đánh số trang, ghi bằng bút bi, không xé trang, là đủ cho ruộng nhỏ.
| Mục | Ghi những gì | Để làm gì |
|---|---|---|
| Sơ đồ lô | Hình dạng ruộng, các ô, cây trồng từng ô qua các vụ, vùng đệm | Lên kế hoạch luân canh, chứng minh lịch sử canh tác |
| Giống | Nguồn hạt, cây con, ngày gieo, ngày trồng từng ô | Truy được nguồn khi có vấn đề, chọn nguồn tốt cho vụ sau |
| Đầu vào | Tên, nguồn, ngày, lượng từng lần dùng phân ủ, phân xanh, chế phẩm | Kiểm tra mọi thứ đưa vào ruộng đều được phép |
| Công việc | Ngày làm đất, tưới, làm cỏ, tỉa, ngắt hoa | Biết công sức thật đã bỏ ra, so sánh giữa các vụ |
| Quan sát | Thời tiết bất thường, sâu bệnh thấy được, biện pháp đã làm | Nhận ra quy luật, phản ứng sớm vụ sau |
| Thu hoạch | Ngày đào, ô nào, khối lượng, phần bỏ đi, bán hay giữ | Tính toán vụ, truy xuất khi người mua hỏi |
Điều quan trọng nhất là ghi ngay trong ngày. Sổ ghi bù cuối tháng thường thiếu và sai. Nếu quen điện thoại, có thể chụp ảnh trang sổ mỗi tuần để có bản lưu phòng mất sổ.
Một ô thử theo hướng hữu cơ: trình tự việc
Trình tự dưới đây gom các bước ở trên thành một vụ thử trên ô nhỏ, để anh chị biết việc gì phải chuẩn bị từ trước khi xuống cây.
- Trước vụ vài tháng: chọn ô, hỏi lịch sử đất, xác định vùng đệm, bắt đầu đống ủ phân riêng cho ô thử.
- Trước khi làm đất: gửi mẫu đất, và nếu nghi ngờ thì cả mẫu nước, đi phân tích; mở sổ vườn, vẽ sơ đồ ô.
- Làm đất: cày phơi ải, nhặt sạch cỏ thân ngầm, lên luống cao, bón lót bằng phân ủ đã hoai; ghi lượng và nguồn.
- Trồng: dùng cây con ươm trên giá thể không có phân hoá học, ghi nguồn hạt, ngày trồng.
- Trong vụ: tủ gốc, làm cỏ tay, đi ruộng kiểm tra sâu bệnh hằng tuần, ghi mọi việc và mọi thứ đưa vào ô.
- Thu hoạch: đào riêng ô thử, cân riêng, tách riêng hàng sát ranh nếu ruộng bên có phun thuốc.
- Sau vụ: so sánh với phần ruộng canh tác thông thường về củ, công và chi phí, rồi quyết định có mở rộng hay không.
Ô thử không cần lớn. Vài luống được làm đúng và ghi chép đủ có giá trị hơn nhiều so với cả ruộng chuyển đổi vội mà không theo dõi được gì.
Những khó khăn thật khi làm hữu cơ
Nói trước để anh chị quyết định tỉnh táo, không phải để làm nản lòng.
- Công làm cỏ tăng rõ khi không dùng thuốc trừ cỏ; cần tính trước sức người trong nhà hay công thuê.
- Phân hữu cơ khối lượng lớn, vận chuyển và rải tốn công hơn nhiều so với vài bao phân khoáng.
- Năng suất vụ đầu có thể thấp hơn canh tác thông thường trên cùng đất, trước khi đất được cải thiện.
- Ruộng hàng xóm phun thuốc là rủi ro ngoài tầm kiểm soát; vùng đệm chỉ giảm chứ không loại trừ.
- Giá bán củ trồng theo hướng hữu cơ không chắc cao hơn, nhất là khi chưa có chứng nhận và chưa có người mua quen.
- Chứng nhận tốn thời gian, chi phí và đòi hỏi hồ sơ kỹ; phù hợp hơn khi đã có diện tích ổn định và đầu ra rõ.
Cách khởi đầu hợp lý là chọn một ô nhỏ, đất tốt nhất, xa nguồn ô nhiễm, làm theo hướng hữu cơ trọn một vụ, ghi sổ đầy đủ, rồi so sánh với phần ruộng còn lại. Kết quả của chính ruộng mình là cơ sở chắc nhất để quyết định mở rộng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào hữu cơ có cần xin phép ai không?
Trồng theo hướng hữu cơ trên đất của mình thì không cần xin phép riêng. Chỉ khi muốn ghi chữ hữu cơ trên sản phẩm thì phải được tổ chức chứng nhận đánh giá theo quy định hiện hành; nên hỏi cơ quan nông nghiệp địa phương để biết thủ tục mới nhất.
Dùng phân chuồng nhà nuôi có được tính là hữu cơ không?
Phân chuồng được dùng trong canh tác hữu cơ khi đã ủ hoai và nguồn gốc rõ ràng. Nếu vật nuôi được dùng nhiều thuốc hay thức ăn có chất không được phép, nên tìm hiểu thêm yêu cầu của tiêu chuẩn và ghi rõ nguồn trong sổ.
Ruộng hàng xóm phun thuốc thì có trồng hữu cơ được không?
Vẫn trồng được nhưng cần vùng đệm như dải đất trống, hàng cây chắn hay mương ngăn, và nên trao đổi với hàng xóm về thời điểm phun. Hàng sâm sát ranh nên thu riêng. Nếu muốn chứng nhận, tổ chức chứng nhận sẽ xem xét kỹ yếu tố này.
Có thể dùng vôi để cải tạo đất chua trong canh tác hữu cơ không?
Các tiêu chuẩn hữu cơ thường cho phép một số vật liệu khoáng tự nhiên như vôi để điều chỉnh độ chua, nhưng có điều kiện. Kiểm tra danh mục vật tư được phép trong tiêu chuẩn hiện hành và ghi vào sổ mỗi lần dùng.
Bao lâu thì đất chuyển sang được canh tác hữu cơ?
Thời gian chuyển đổi do tiêu chuẩn và tổ chức chứng nhận quy định, tuỳ loại cây và lịch sử lô đất. Về mặt đất đai, đất bạc màu thường cần vài vụ nuôi bằng hữu cơ mới cải thiện rõ.
Củ sâm trồng hữu cơ có khác củ trồng thường không?
Bằng mắt thường khó phân biệt. Khác biệt nằm ở cách trồng và lượng hoá chất đưa vào ruộng, được chứng minh bằng sổ ghi chép và chứng nhận, không phải ở hình dáng củ. Trang này không so sánh công dụng.