Sâu ăn lá, sâu đục nụ quả trên sâm thổ hào: bắt tay, bẫy và giữ quả lấy hạt

Trên sâm thổ hào, sâu non của nhiều loài bướm, ngài có thể ăn lá, cắn đọt, đục vào nụ và quả; với vườn lấy củ, mất lá làm củ nhỏ, còn với vườn để giống, sâu đục quả làm mất hạt. Ở quy mô gia đình và vài sào, bắt tay, ngắt ổ trứng, dọn nụ quả bị đục và dùng chế phẩm sinh học khi sâu còn nhỏ thường đủ để giữ vườn.

Các loại sâu này không chỉ có riêng ở sâm thổ hào. Chúng cũng quen mặt trên đậu bắp, bông vải và nhiều cây rau, nên người trồng có kinh nghiệm với rau màu sẽ nhận ra nhanh. Bài này viết theo cách nhìn của người trồng sâm: lúc nào lá quan trọng nhất, lúc nào quả quan trọng nhất, và nên dồn công vào đâu.

Lá nuôi củ, quả cho hạt: hai mục tiêu khác nhau

Vườn sâm thổ hào thường có một trong hai mục đích, hoặc cả hai: đào củ, và giữ hạt làm giống. Với mục đích đào củ, thứ cần bảo vệ nhất là bộ lá trong giai đoạn cây đang lớn mạnh, vì đây là lúc lá làm ra chất nuôi củ. Sâu cắn vài lỗ trên lá không đáng kể, nhưng một ổ sâu non ăn trụi đọt và lá non của nhiều cây trong vài ngày thì làm cây chững lại.

Với mục đích lấy hạt, giai đoạn ra nụ, hoa và quả trở thành trọng tâm. Quả sâm thổ hào là quả nang chứa nhiều hạt, cùng kiểu với quả đậu bắp. Một con sâu đục vào quả non có thể làm hỏng phần lớn số hạt trong quả, và quả bị đục thường rụng sớm hoặc thối. Nếu vườn của anh chị định tự để giống, cần chọn trước một số cây mẹ khoẻ và chăm kỹ phần nụ quả của chúng. Hạt từ quả bị sâu đục thường lép, có vết, dễ mốc khi cất, và khi gieo tỷ lệ nảy mầm kém, cây con yếu.

Phân rõ mục tiêu giúp dồn công đúng chỗ. Vườn chỉ lấy củ có thể ngắt bớt nụ hoa để cây dồn sức cho củ, việc này đồng thời làm giảm nơi đẻ trứng của sâu đục quả. Vườn lấy hạt thì không làm vậy được, mà phải soi nụ quả thường xuyên hơn.

Nhận biết qua dấu vết

Lá thủng lỗ, khuyết mép, có phân viên nhỏ. Sâu non ăn lá đang ở quanh đó, thường mặt dưới lá hoặc trong đọt. Phân còn tươi, xanh ẩm là sâu vẫn đang ăn; phân khô đen là sâu đã đi hoặc đã hoá nhộng.

Lá non bị cuốn lại, dính tơ. Có sâu cuốn lá nằm bên trong. Bóc ra là thấy, bắt tay rất nhanh.

Nụ vàng rồi rụng, có lỗ nhỏ. Dấu hiệu sâu đục nụ. Nhặt nụ rụng lên bẻ ra thường thấy sâu non hoặc lối đục bên trong.

Quả non có lỗ tròn, đùn phân ra miệng lỗ. Sâu đục quả đang ở trong. Quả thường cong vẹo, thối dần hoặc rụng.

Ngọn non héo gục từ một điểm. Có thể có sâu đục vào ngọn non. Cắt ngọn ra dọc theo thân sẽ thấy đường hầm.

Cây con bị cắn ngang sát gốc qua đêm. Thường là sâu xám, sâu khoang sống trong đất, ban đêm lên cắn. Bới nhẹ đất quanh gốc trong bán kính một gang tay, thường thấy con sâu cuộn tròn màu xám.

Lá còn gân trơ như lưới. Một số sâu non nhỏ, mới nở, chỉ gặm lớp thịt lá mặt dưới, để lại lớp biểu bì mỏng và gân trông như cửa sổ. Đây là lúc sâu còn non nhất, dễ xử lý nhất, nên thấy kiểu vết này là nên bắt ngay.

Một vòng bắt sâu hiệu quả

Bắt tay nghe thì đơn giản, nhưng làm có phương pháp thì nhanh và triệt để hơn nhiều:

1. Đi vào sáng sớm hoặc chiều muộn, khi sâu bò ra ăn và dễ thấy hơn giữa trưa.
2. Mang theo một hộp có nắp, ít nước pha muối hoặc xà phòng để thả sâu vào.
3. Tìm theo dấu phân tươi và lá mới bị cắn, lật mặt dưới lá, nhìn vào đọt và kẽ nụ.
4. Tìm ổ trứng: các đám trứng nhỏ xếp lớp, có khi phủ lông, ở mặt dưới lá; ngắt cả lá có ổ trứng cho vào hộp.
5. Nhặt hết nụ, quả rụng dưới gốc và những quả có lỗ đục, cho vào túi kín mang ra khỏi vườn.
6. Với cây con bị cắn gốc, bới nhẹ quanh gốc tìm sâu xám vào lúc chập tối.
7. Lặp lại hai ba ngày một lần trong giai đoạn sâu rộ.

Vài lượt đầu có thể mất nhiều thời gian, nhưng mật độ sâu giảm rất nhanh nếu làm đều. Bắt một ổ trứng là ngăn trước hàng chục, có khi hàng trăm con sâu non.

Sâu bắt được có thể cho gà ăn nếu không bị nhiễm thuốc. Đừng bóp chết rồi vứt tại chỗ ở giữa luống, vì như vậy khó biết lượt sau đã sạch chưa. Đếm số sâu bắt được mỗi lượt và ghi lại là cách đơn giản để thấy mật độ đang giảm hay tăng.

Đối chiếu các nhóm sâu thường gặp

Tên gọi sâu ở mỗi vùng khác nhau, nên bảng dưới gom theo cách gây hại thay vì theo tên khoa học:

Nếu cần biết chính xác loài, có thể giữ vài con sâu trong hộp có lá cho ăn, đợi chúng hoá nhộng rồi thành bướm, rồi mang cả hộp tới cán bộ khuyến nông. Biết loài giúp chọn đúng thời điểm và đúng hướng xử lý.

Cũng nên nhớ rằng nhiều loài bướm, ngài đẻ trứng trên cây theo đợt. Khi thấy bướm bay nhiều quanh vườn vào chập tối, khoảng một tuần sau thường là lúc sâu non nở rộ. Ghi lại thời điểm thấy bướm giúp anh chị biết trước lúc nào cần đi bắt sâu dày hơn.

Chế phẩm sinh học cho sâu ăn lá: dùng sớm, dùng đúng lúc

Khi sâu non đã quá nhiều để bắt tay, các chế phẩm sinh học là bước tiếp theo trước khi nghĩ đến thuốc hoá học. Phổ biến nhất là chế phẩm vi khuẩn diệt sâu non bộ cánh vảy, thường gọi tắt là chế phẩm Bt. Sâu ăn phải lá có chế phẩm sẽ ngừng ăn trong thời gian ngắn rồi chết sau đó, trong khi chế phẩm ít ảnh hưởng tới ong, bọ rùa và con người khi dùng đúng.

Điểm yếu của Bt là chỉ hiệu quả với sâu còn nhỏ và phải ăn vào mới có tác dụng; sâu đã lớn, sâu đã chui vào trong nụ quả thì gần như không bị ảnh hưởng. Chế phẩm cũng bị ánh nắng phân huỷ, nên thường được phun vào chiều muộn, phủ đều lá non nơi sâu đang ăn. Ngoài Bt còn có các chế phẩm nấm ký sinh côn trùng và chế phẩm thảo mộc.

Cách dùng, nồng độ và số lần phun phải theo đúng nhãn sản phẩm. Trước khi dùng cho sâm thổ hào, nên hỏi cán bộ khuyến nông xem sản phẩm có phù hợp và thời gian cách ly ra sao. Bài chế phẩm sinh học trong cùng mục nói kỹ hơn về giới hạn của từng nhóm.

Giữ quả lấy hạt cho vụ sau

Nếu anh chị muốn tự để giống, những việc sau giúp giữ được quả lành, hạt chắc:

• Chọn trước vài cây mẹ khoẻ, không có dấu hiệu bệnh lá, bệnh héo, củ không thối, đánh dấu từ khi cây bắt đầu ra nụ.
• Soi nụ quả của cây mẹ hai ba ngày một lần, nhặt ngay nụ, quả có lỗ đục.
• Với số ít quả quý, có thể bọc quả non bằng túi lưới mịn hoặc túi giấy có lỗ thoáng để ngăn bướm đẻ trứng; cột miệng túi nhẹ quanh cuống.
• Không phun bất kỳ sản phẩm nào lên cây mẹ trong giai đoạn quả già nếu không chắc về ảnh hưởng tới hạt.
• Thu quả khi vỏ đã chuyển màu và bắt đầu khô, trước khi quả nứt tự nhiên, để không mất hạt và không bị sâu đục lại.
• Loại hạt lép, hạt có lỗ, hạt đổi màu trước khi cất; cách phơi và cất hạt được viết ở mục giống và ươm.

Giữ giống từ cây mẹ khoẻ trong vườn của chính mình còn có lợi là hạt quen với đất và khí hậu nơi đó. Sau vài vụ, anh chị sẽ có một dòng cây hợp với vườn mình hơn hạt mua từ xa.

Đừng giữ giống từ cây mẹ duy nhất. Lấy hạt từ nhiều cây mẹ khoẻ khác nhau, trộn đều, sẽ giữ cho vườn đủ đa dạng, không dồn hết rủi ro vào một dòng cây có thể có điểm yếu chưa lộ ra.

Vì sao không nên phun thuốc trừ sâu định kỳ theo lịch

Ở một số vùng rau màu có thói quen phun thuốc trừ sâu theo lịch cố định, bất kể vườn có sâu hay không. Với sâm thổ hào, cách này vừa tốn kém vừa có hại. Mỗi lần phun thuốc phổ rộng giết luôn ong ký sinh, bọ xít bắt mồi, nhện săn mồi và chim sâu ít đến hơn. Vườn mất đội quân tự nhiên ấy sẽ phụ thuộc ngày càng nhiều vào thuốc.

Một lý do nữa là sâu được tiếp xúc liên tục với cùng một loại thuốc sẽ dần ít bị ảnh hưởng hơn, nên người trồng phải tăng liều hoặc đổi thuốc, rồi vòng lặp cứ thế tiếp diễn. Và với cây lấy củ, phun nhiều lần đồng nghĩa với nhiều ngày phải đếm thời gian cách ly trước khi đào, khó lên kế hoạch thu hoạch.

Cách làm thay thế là thăm vườn, đếm và chỉ hành động khi sâu vượt ngưỡng mà vườn mình chịu được. Ngưỡng ấy không có con số chung; anh chị tự đặt sau một hai vụ quan sát, ví dụ giả định là khi quá nửa số cây soi có sâu non đang ăn đọt. Đó là cách quản lý theo quan sát, nền tảng của quản lý dịch hại tổng hợp. Các lớp tập huấn của khuyến nông địa phương thường dạy kỹ cách đặt ngưỡng này cho cây rau màu, có thể áp dụng tinh thần ấy cho sâm thổ hào.

Câu hỏi thường gặp

Sâu ăn lá nhiều có làm cây chết không?

Ít khi làm chết cây trưởng thành, vì củ còn dự trữ để ra lá mới. Nhưng mất lá lặp đi lặp lại làm củ nhỏ và chậm. Với cây con mới trồng, bị ăn trụi lá hoặc cắn gốc thì có thể chết, nên giai đoạn đầu cần thăm kỹ hơn.

Ngắt bỏ hoa có giúp củ to hơn không?

Nhiều nhà vườn ngắt bớt nụ hoa ở cây lấy củ để cây dồn dinh dưỡng xuống củ, đồng thời giảm chỗ cho sâu đục quả. Mức tác động tuỳ vườn và tuổi cây, nên thử trên một luống, so với luống để hoa tự nhiên trước khi áp dụng cả vườn.

Quả bị sâu đục một lỗ thì hạt còn dùng được không?

Một phần hạt có thể còn tốt, nhưng hạt gần lối đục thường bị ăn hoặc nhiễm nấm. Nên tách quả, loại hết hạt có vết, hạt lép, đổi màu, và chỉ giữ lại hạt chắc đều màu. Tốt nhất vẫn là lấy hạt từ quả lành.

Bt có hại cho gà vịt thả trong vườn không?

Chế phẩm Bt được biết là tác động chủ yếu lên sâu non bộ cánh vảy và ít ảnh hưởng tới động vật khác khi dùng đúng. Dù vậy, vẫn nên đọc nhãn, nhốt gia cầm tránh xa khu vừa phun trong thời gian ghi trên nhãn và rửa tay sau khi phun.

Có nên đặt bẫy đèn bắt bướm đêm không?

Bẫy đèn bắt được nhiều loại bướm, giúp biết loại nào đang rộ, nhưng cũng hút cả côn trùng có ích và bướm từ vườn bên sang. Ở vườn nhỏ, bắt sâu non và ổ trứng thường hiệu quả hơn. Nếu dùng, chỉ bật trong thời gian ngắn để theo dõi.

Sâu xám cắn gốc cây con thì phòng thế nào?

Cày phơi đất và làm sạch cỏ trước khi trồng giúp giảm sâu trong đất. Khi đã trồng, chập tối bới nhẹ quanh gốc cây bị cắn để bắt. Có thể quấn một vòng giấy hoặc ống nhựa ngắn quanh thân cây con, cắm sâu vào đất để chặn sâu.