Trồng sâm thổ hào xen trong vườn hồ tiêu, cà phê ở Gia Lai, Đắk Lắk làm được ở một số vị trí, như khoảng trống giữa hàng cà phê còn nhỏ hoặc mép vườn đủ nắng, nhưng không nên trồng sát gốc tiêu hay dưới tán cà phê đã khép. Lợi ích là tận dụng đất, nước tưới và công chăm sẵn có; rủi ro là làm tổn thương rễ cây chính, chung đường lây bệnh trong đất và chịu thuốc phun dành cho cây chính.
Vùng hồ Tà Đùng có kiểu xen riêng dưới tán cà phê, sầu riêng và đã có chuyên trang bàn. Bài này nói về các vườn hồ tiêu, cà phê điển hình ở những vùng khác của Gia Lai và Đắk Lắk.
Vì sao người trồng muốn xen sâm vào vườn sẵn có
Phần lớn người muốn thử sâm thổ hào trên cao nguyên đã có vườn hồ tiêu hoặc cà phê. Lập một lô riêng cho cây mới nghĩa là phải có thêm đất, kéo thêm nước, thêm một vòng đi chăm mỗi ngày. Trồng xen vào chỗ trống của vườn sẵn có thì đất đã có, ống nước đã kéo, người đã đi qua mỗi ngày. Về mặt tổ chức, đó là cách khởi đầu rẻ và tự nhiên nhất.
Ngoài ra, giai đoạn vườn còn non hoặc mới tái canh, giữa các hàng cây chính còn đất trống nhiều năm. Để trống thì cỏ mọc, đất bị nắng mưa bào mòn; trồng một cây ngắn ngày lên đó vừa che đất vừa có thêm sản phẩm. Nhiều vườn đã từng xen đậu, bắp, gừng, nghệ theo cách này.
Nhưng sâm thổ hào không phải cây đậu. Đây là cây lấy củ, phải xới đất khi trồng và đào đất khi thu, sống trong vườn lâu hơn nhiều cây xen thông thường. Mọi tác động lên đất quanh luống sâm đều chạm tới vùng rễ của cây chính. Vì vậy câu hỏi không phải xen được hay không, mà là xen ở đâu và cách nào để không làm hại vườn chính.
Vị trí trong vườn: nên, cân nhắc và không nên
Bảng dưới gom các vị trí thường gặp trong vườn hồ tiêu, cà phê trên cao nguyên. Hãy đối chiếu với vườn của anh chị trước khi chọn chỗ đặt luống.
| Vị trí | Đánh giá | Lý do |
|---|---|---|
| Mép vườn đủ nắng, ngoài vùng rễ cây chính | Nên | Ít chạm rễ, dễ tách nước và thuốc, dễ chăm riêng |
| Giữa hàng cà phê kiến thiết cơ bản (cây còn nhỏ) | Nên, có thời hạn | Còn nắng, đất trống; vài năm sau tán khép thì phải dừng |
| Giữa hàng cà phê kinh doanh đã khép tán | Không nên | Thiếu nắng, tranh nước, khó chăm |
| Khoảng trống chỗ cà phê chết lẻ tẻ | Cân nhắc | Đủ nắng nhưng phải biết cây chết vì sao; chết do bệnh rễ thì tránh |
| Sát gốc trụ tiêu | Không nên | Xới đất làm tổn thương rễ tiêu ăn nông, mở đường cho bệnh |
| Giữa hai hàng tiêu, cách gốc đủ xa | Cân nhắc | Còn ánh sáng nếu trụ thưa; vẫn phải giữ rãnh thoát chung thông suốt |
| Lô tiêu vừa chết bệnh, đã nhổ bỏ | Không nên trong vài năm đầu | Đất có thể còn mầm bệnh và tuyến trùng |
Khi phân vân, chọn mép vườn. Một luống mép vườn trồng tốt có giá trị hơn ba luống giữa vườn trồng dở và làm hại cây chính.
Rủi ro với hồ tiêu: rễ nông và bệnh trong đất
Rễ tiêu nằm nông và dễ tổn thương. Phần lớn rễ hút của hồ tiêu nằm ở lớp đất mặt quanh gốc. Mỗi lần cuốc xới làm luống, làm cỏ sâu, đào củ sâm gần gốc tiêu là một lần làm đứt rễ tiêu, tạo vết thương cho nấm và tuyến trùng xâm nhập.
Tiêu sợ úng như sâm. Bệnh chết nhanh trên hồ tiêu gắn với nấm trong đất phát triển mạnh khi đất ướt lâu. Luống sâm nếu làm chắn ngang rãnh thoát của vườn tiêu, khiến nước đọng quanh gốc tiêu, có thể làm tăng rủi ro cho cả vườn.
Tuyến trùng là mối lo chung. Tuyến trùng nốt sưng gây hại nhiều trên hồ tiêu và cà phê. Sâm thổ hào cùng họ với đậu bắp, cây vốn dễ bị tuyến trùng nốt sưng. Trồng sâm trên đất đã nhiễm có thể làm củ sần, và nuôi thêm tuyến trùng cho vườn.
Nước tưới chung, mầm bệnh chung. Nước chảy tràn từ gốc tiêu bệnh sang luống sâm, hoặc ngược lại, có thể mang theo mầm bệnh. Đây là lý do nên tách luống sâm khỏi đường nước chảy của vườn tiêu.
Với cà phê: tận dụng giai đoạn kiến thiết và tái canh
Vườn cà phê mới trồng hoặc mới tái canh có vài năm đầu tán còn nhỏ, giữa các hàng còn trống nắng. Đây là giai đoạn hợp lý nhất để xen sâm thổ hào, với điều kiện luống đặt giữa hàng, cách gốc cà phê đủ xa để không xới vào vùng rễ, và anh chị chấp nhận rằng khi tán cà phê khép lại thì phải dừng xen.
Với vườn tái canh, cần cẩn trọng thêm. Đất trồng lại cà phê thường đã được khuyến cáo xử lý, luân canh để giảm tuyến trùng và nấm rễ tích tụ từ vườn cũ. Nếu anh chị đang ở giai đoạn để đất nghỉ hoặc luân canh trước khi trồng lại cà phê, đừng coi sâm thổ hào là cây luân canh cắt nguồn bệnh: nó có thể bị chính tuyến trùng ấy hại, và việc đào củ còn đảo trộn đất. Hãy hỏi trạm khuyến nông về cây luân canh phù hợp cho chương trình tái canh của vùng.
Ở vườn cà phê đang kinh doanh, nơi tán đã khép kín, gần như không còn chỗ cho sâm. Cây sâm dưới bóng dày vươn cao, lá mỏng, ít củ. Những chỗ cà phê chết để lại khoảng trống thì nên tìm hiểu vì sao cây chết trước khi dùng.
Đủ nắng hay chưa: đọc ánh sáng trong vườn xen
Đếm giờ nắng trực tiếp. Chọn một ngày quang mây, ghi lại mặt luống nhận nắng trực tiếp từ mấy giờ tới mấy giờ. Trong vườn tiêu, bóng trụ và tán tiêu quét qua luống theo giờ; chỗ chỉ có nắng loang lổ suốt ngày thường không đủ cho cây lấy củ. Luống nên có nắng trực tiếp ít nhất khoảng nửa ngày.
Nhìn cây để biết thiếu sáng. Cây sâm thiếu sáng vươn cao, lóng thân dài, lá to nhưng mỏng và nhạt, ngả về phía có sáng, ra ít hoa. Đào thử thấy củ nhỏ, dài và mảnh dù đất tốt. Gặp những dấu hiệu này, dời luống ra chỗ thoáng hơn ở vụ sau.
Ánh sáng thay đổi theo năm. Vườn cà phê non năm nay còn nắng, hai năm sau có thể đã râm. Trụ sống trong vườn tiêu được tỉa theo mùa, có lúc thưa lúc dày. Mỗi đầu vụ nên đánh giá lại ánh sáng, đừng mặc định chỗ cũ vẫn tốt.
Đừng tỉa cây chính để lấy nắng cho sâm. Tỉa cành cà phê, trụ sống vượt mức kỹ thuật chỉ để luống sâm có nắng là đổi cây chính lấy cây phụ. Khi chỗ xen không còn đủ nắng, dừng xen ở chỗ đó.
Thuốc phun cho cây chính: chuyện dễ bị quên
Khi xen sâm vào vườn, luống sâm chịu mọi thứ được phun lên cây chính. Đây là điểm người trồng hay quên nhất, và cũng là điểm ảnh hưởng tới chất lượng củ.
- Thuốc bảo vệ thực vật phun cho tiêu, cà phê có thể bay sang lá sâm và rơi xuống đất luống. Loại thuốc hợp cho cây chính chưa chắc đã được phép dùng hay an toàn trên cây lấy củ.
- Thời gian cách ly khác nhau. Thuốc vừa phun cho cà phê, nếu bay sang sâm đúng lúc sắp đào củ, củ có thể còn dư lượng.
- Thuốc diệt cỏ phun dưới gốc cây chính rất dễ hại sâm thổ hào, cây lá rộng nhạy cảm với nhiều loại thuốc cỏ.
- Phân bón qua lá, chất kích thích ra hoa cho cà phê, tiêu cũng có thể dính sang luống sâm.
- Ghi chép mọi lần phun trong vườn, kể cả phun cho cây chính, để biết luống sâm đã tiếp xúc với gì và khi nào.
Cách giảm rủi ro: đặt luống sâm ở mép vườn phía trên gió khi phun, che luống bằng tấm bạt khi phun cây chính gần đó, hoặc chọn hẳn vị trí ngoài vùng phun. Với mọi loại thuốc, đọc kỹ nhãn, tuân thủ thời gian cách ly và hỏi trạm bảo vệ thực vật khi không chắc.
Một cách xen an toàn cho người mới
Nếu anh chị quyết định xen sâm vào vườn hồ tiêu hoặc cà phê, các bước sau giúp giữ an toàn cho cả cây chính lẫn cây sâm.
- Vẽ sơ đồ vườn: vị trí gốc cây chính, hướng nước chảy khi mưa, đường ống tưới, chỗ hay phun thuốc.
- Chọn vị trí mép vườn hoặc giữa hàng cây còn nhỏ, cách gốc cây chính một khoảng đủ để không xới vào vùng rễ.
- Làm luống ngắn, chạy song song với rãnh thoát của vườn, không chắn ngang dòng nước.
- Tách một nhánh tưới riêng có van cho luống sâm để chủ động lịch nước.
- Dùng dụng cụ riêng hoặc rửa sạch dụng cụ khi chuyển từ vườn chính sang luống sâm.
- Thống nhất với người phun thuốc trong vườn: che hoặc tránh luống sâm, ghi lại ngày phun.
- Cuối vụ, khi đào củ, đào từ phía xa gốc cây chính vào, không đào lấn sang vùng rễ.
Sau mỗi vụ, đánh giá cả hai phía: luống sâm cho củ ra sao, và những cây chính cạnh luống có biểu hiện gì khác so với phần vườn không xen. Nếu thấy cây chính cạnh luống vàng lá, chậm lớn hơn chỗ khác, nên dừng xen ở vị trí đó dù luống sâm có tốt đến đâu.
Tính xem có đáng hay không
Xen sâm vào vườn có lợi rõ về chi phí khởi đầu, nhưng thêm việc và thêm rủi ro. Trước khi làm, hãy hỏi: diện tích sâm định xen chiếm bao nhiêu phần vườn, công chăm thêm mỗi tuần là bao nhiêu, và nếu cây chính bị ảnh hưởng thì thiệt hại có lớn hơn lợi từ vài luống sâm không.
Với vườn hồ tiêu đang cho thu hoạch tốt, cái giá của một trận bệnh lan ra vài trụ tiêu thường lớn hơn nhiều so với giá trị một luống sâm. Ở đây, lời khuyên thiên về thận trọng: chỉ dùng mép vườn hoặc một góc tách hẳn.
Với vườn cà phê non, đất trống còn nhiều năm, xen sâm là cách tận dụng đất hợp lý, miễn là luống đặt đúng chỗ và anh chị sẵn sàng dừng khi tán khép.
Muốn so sánh bằng số, hãy dùng ví dụ giả định với số liệu của chính vườn anh chị: ghi các khoản chi thêm cho luống sâm như hạt, phân, công, nước, rồi đặt cạnh những rủi ro có thể xảy ra với cây chính. Bảng tính một vụ chi tiết có trong chuyên mục thu hoạch và tính toán của trang.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào xen hồ tiêu có làm tiêu bị bệnh không?
Bản thân cây sâm không gây bệnh cho tiêu, nhưng việc xới đất sát gốc tiêu làm đứt rễ, và luống chắn dòng nước làm đất quanh gốc ướt lâu, đều có thể tạo điều kiện cho bệnh trong đất. Đặt luống xa gốc tiêu, không chắn rãnh thoát thì rủi ro giảm nhiều.
Nên xen sâm thổ hào trong vườn cà phê mấy năm tuổi?
Thường là vườn cà phê mới trồng hoặc mới tái canh, khi tán còn nhỏ và giữa hàng còn nắng. Khi tán cà phê khép lại, cây sâm thiếu sáng, nên dừng xen. Thời điểm cụ thể tuỳ khoảng cách trồng và tốc độ phát triển của vườn anh chị.
Sâm thổ hào có dùng làm cây luân canh khi tái canh cà phê được không?
Không nên coi như cây luân canh để cắt nguồn tuyến trùng. Sâm thổ hào cùng họ với đậu bắp, cây dễ bị tuyến trùng nốt sưng, và việc đào củ còn đảo trộn đất. Cây luân canh cho chương trình tái canh nên hỏi trạm khuyến nông địa phương.
Thuốc phun cho cà phê bay sang luống sâm thì phải làm sao?
Ghi lại tên thuốc và ngày phun, đọc nhãn để biết thời gian cách ly, và không thu hoạch củ trước khi hết thời gian đó. Nếu là thuốc diệt cỏ, theo dõi cây sâm vài ngày. Về lâu dài, chuyển luống ra ngoài vùng phun hoặc che luống khi phun.
Xen sâm thổ hào dưới tán sầu riêng ở Gia Lai được không?
Chỉ được khi sầu riêng còn nhỏ, tán chưa khép và luống đặt xa vùng rễ. Sầu riêng cũng rất sợ úng và bệnh rễ, lại có lịch tưới, xiết nước riêng để kích hoa. Luống sâm cần nguồn nước tách riêng, không được làm đất quanh gốc sầu riêng ẩm lâu.