Không nên trồng sâm thổ hào liền nhiều vụ trên cùng một chỗ, và cũng nên tránh trồng nối tiếp với các cây cùng họ Bông như đậu bắp, bông vải, vông vang. Cách làm phổ biến là xoay vòng sâm với cây họ lúa (lúa, ngô) và cây phân xanh, cách ít nhất một, hai vụ cây khác mới trở lại trồng sâm. Xen canh thì phải nhớ sâm thổ hào là cây ưa nắng: cây xen phải thấp, ngắn ngày, không che sáng.
Lý do của luân canh rất thực tế: mầm bệnh trong đất, tuyến trùng ở rễ và một số sâu đất tích lại mỗi vụ trồng cùng một loại cây. Bài này giải thích cơ chế đó, những cây nên tránh, các vòng luân canh có thể dùng, cây phân xanh, nguyên tắc và các kiểu xen canh thường gặp, rồi cách lập sơ đồ luân canh cho một ruộng nhỏ.
Vì sao trồng sâm thổ hào liền vụ dễ hỏng
Mỗi loại cây có một nhóm sâu bệnh quen thuộc. Khi anh chị đào củ xong, những gì còn lại trong đất không chỉ là rễ con và vụn củ, mà còn là mầm nấm, vi khuẩn và trứng, ấu trùng của những loài vừa sống nhờ cây đó. Nếu vụ sau lại trồng đúng cây ấy, chúng có ngay thức ăn quen thuộc và số lượng tăng dần qua từng vụ. Người trồng thường thấy vụ đầu tốt, vụ hai bắt đầu có chỗ thối, vụ ba bệnh lan thành từng mảng.
Với cây lấy củ như sâm thổ hào, nhóm đáng lo nhất là nấm gây thối gốc, thối củ, héo rũ, và tuyến trùng nốt sưng ở rễ. Tuyến trùng là những con giun tròn rất nhỏ sống trong đất, chui vào rễ làm rễ sưng thành nốt, củ biến dạng, cây còi. Nhiều loài tuyến trùng nốt sưng có phổ ký chủ rộng, sống được trên rất nhiều loại cây, nên chọn cây luân canh cũng phải tính tới chuyện này.
Ngoài sâu bệnh, đất trồng cây lấy củ liên tục còn bị lấy đi nhiều kali và chất hữu cơ, cấu trúc đất bị xáo trộn mỗi lần đào củ. Một vụ cây khác, nhất là cây có bộ rễ chùm dày hoặc cây phân xanh vùi lại vào đất, giúp đất hồi lại.
Luân canh không diệt sạch mầm bệnh, nhưng nó làm số lượng giảm xuống trong thời gian không có cây ký chủ. Kết hợp với vệ sinh ruộng sau thu hoạch, phơi ải và luống thoát nước tốt, luân canh là cách rẻ nhất để giữ ruộng sâm khoẻ qua nhiều năm.
Những cây nên tránh trồng trước và sau sâm thổ hào
Sâm thổ hào thuộc chi Abelmoschus trong họ Bông. Các cây cùng chi, cùng họ thường dùng chung một số loài sâu bệnh, nên không phải lựa chọn tốt để luân canh.
| Cây | Quan hệ với sâm thổ hào | Vì sao nên tránh trồng nối tiếp |
|---|---|---|
| Đậu bắp | Cùng chi Abelmoschus | Gần nhất về họ hàng, dễ dùng chung rệp, bọ nhảy, sâu đục quả và tuyến trùng |
| Vông vang | Cùng chi, hay mọc dại ven ruộng | Vừa là cây dễ nhầm với sâm thổ hào, vừa có thể là nơi trú của sâu bệnh cùng họ |
| Bông vải | Cùng họ Bông | Một số sâu hại và bệnh nấm của họ Bông có thể truyền qua |
| Dâm bụt, các cây họ Bông làm hàng rào | Cùng họ | Thường là nơi rệp, rệp sáp trú quanh năm sát ruộng |
| Nhiều cây rau màu như cà chua, ớt, cà, dưa | Khác họ | Không cùng họ nhưng là ký chủ quen thuộc của tuyến trùng nốt sưng; ruộng đã có tuyến trùng thì không nên chọn |
Bảng này không có nghĩa là mọi cây kể trên đều chắc chắn gây bệnh cho sâm. Nó chỉ ra những lựa chọn rủi ro hơn, để khi có lựa chọn khác thì nên ưu tiên lựa chọn khác.
Các vòng luân canh có thể dùng
Vòng luân canh nào hợp tuỳ đất, nước và thói quen canh tác vùng anh chị. Dưới đây là vài kiểu thường được người trồng màu áp dụng, anh chị điều chỉnh theo thực tế.
- Sâm thổ hào rồi lúa nước rồi sâm. Với ruộng chủ động nước, một vụ lúa ngập nước giúp giảm đáng kể nhiều loại tuyến trùng và sâu đất sống trên cạn. Nhược điểm là sau lúa phải phá tầng đế cày và làm luống cao lại.
- Sâm thổ hào rồi ngô rồi cây họ đậu rồi sâm. Ngô là cây họ lúa, khác hẳn họ Bông; cây họ đậu sau ngô bổ sung đạm cho đất. Vòng này hợp với đất đồi, đất cát không có nước ngập.
- Sâm thổ hào rồi cây phân xanh rồi sâm. Khi đất đã mệt hoặc có dấu hiệu bệnh, một vụ cây phân xanh vùi vào đất giúp đất tơi, nhiều mùn, và cắt vòng đời sâu bệnh.
- Chia ruộng thành ô, xoay vòng hằng năm. Với ruộng nhỏ, chia ba, bốn ô, mỗi năm chỉ một, hai ô trồng sâm, các ô khác trồng cây khác, năm sau dịch sang ô kế tiếp.
- Ô bị bệnh nặng nghỉ lâu hơn. Ô đã có nhiều cây thối củ hay tuyến trùng rõ nên để nhiều vụ cây khác, kết hợp phơi ải kỹ, rồi mới quay lại trồng sâm.
Khoảng cách bao nhiêu vụ là đủ chưa có con số chung cho sâm thổ hào. Thường người trồng cách ít nhất một, hai vụ cây khác; nếu ruộng đã có bệnh, cách lâu hơn. Ghi chép từng ô qua các năm sẽ cho anh chị câu trả lời của riêng ruộng mình.
Cây phân xanh và để đất nghỉ
Cây phân xanh là cây được trồng không phải để thu hoạch, mà để cày vùi vào đất khi cây còn xanh, thường là trước hoặc khi bắt đầu ra hoa. Ở nhiều vùng Việt Nam, người làm ruộng quen dùng điền thanh, muồng hoa vàng, các loại đậu như đậu xanh, đậu đen, đậu mèo làm phân xanh. Cây họ đậu có nốt sần ở rễ, cộng sinh với vi khuẩn cố định đạm từ không khí, nên vùi vào đất là bổ sung đạm và chất hữu cơ.
Một số cây được nhắc tới vì khả năng giảm tuyến trùng trong đất. Cúc vạn thọ và muồng hoa vàng là hai ví dụ hay được nêu; một số nghiên cứu ở nước ngoài ghi nhận chúng làm giảm mật độ một vài loài tuyến trùng khi trồng dày và vùi vào đất, nhưng hiệu quả khác nhau theo loài tuyến trùng, giống cây và cách làm. Nếu ruộng anh chị có vấn đề tuyến trùng, đây là hướng đáng thử trên một ô, không phải thuốc chữa chắc chắn.
Cách làm chung: gieo dày sau khi đào củ và dọn sạch tàn dư; để cây phát triển tới khi thân lá sum suê; cắt hoặc băm nhỏ rồi cày vùi vào đất khi đất ẩm; để đất nghỉ vài tuần cho chất hữu cơ phân giải trước khi lên luống trồng sâm. Vùi xong trồng ngay thì rễ sâm con có thể gặp chỗ đất đang phân huỷ mạnh, nóng và thiếu đạm tạm thời.
Để đất nghỉ hẳn, chỉ cày phơi ải, cũng là một lựa chọn với ô bệnh nặng. Phơi ải qua những tuần nắng gắt làm khô lớp đất mặt, một phần mầm bệnh và ấu trùng bị ánh nắng và nhiệt tiêu diệt.
Nguyên tắc khi xen canh với sâm thổ hào
Không che nắng của sâm. Sâm thổ hào ưa nắng; cây xen cao hơn, tán rộng hơn sẽ làm sâm vươn, ít hoa, củ nhỏ. Cây xen phải thấp, hoặc đặt ở phía không che bóng lên luống sâm vào giờ nắng chính.
Không cùng họ, không cùng sâu bệnh. Tránh xen với đậu bắp, các cây họ Bông, và hạn chế các cây ký chủ quen của tuyến trùng nếu ruộng đã có vấn đề này.
Thời gian sinh trưởng khác nhau. Cây xen ngắn ngày, thu trước khi sâm khép tán, là tốt nhất. Cây xen kéo dài suốt vụ dễ thành cây tranh chấp.
Không tranh nước, tranh phân quá mức. Cây xen có bộ rễ ăn nông, nhu cầu nước vừa phải. Bón phân cho cây xen tính vào tổng lượng phân cho cả luống, tránh bón đạm nhiều cho cây xen làm đạm lan sang sâm.
Không làm khó khâu chăm và đào củ. Cây xen không được chiếm lối đi, rãnh thoát nước, không mọc chồng lên vị trí củ sâm.
Cẩn thận với thuốc phun cho cây xen. Nếu cây xen cần phun thuốc bảo vệ thực vật, thuốc có thể bay sang lá sâm. Ưu tiên cây xen ít sâu bệnh, không cần phun.
Các kiểu xen canh thường gặp
Bảng gom những cách xen mà người trồng sâm thổ hào và cây lấy củ hay dùng. Thử trên một vài luống trước khi áp dụng cả ruộng.
| Kiểu xen | Điểm lợi | Rủi ro cần để ý |
|---|---|---|
| Sâm trồng giữa hàng cây lâu năm còn non | Tận dụng đất trống những năm đầu khi cây lâu năm chưa khép tán | Khi tán cây lâu năm lớn dần thì sâm thiếu nắng; tránh phun thuốc, bón phân cho cây lâu năm sát luống sâm |
| Rau ăn lá ngắn ngày ở mép luống | Thu thêm rau trong lúc sâm còn nhỏ, che phủ mặt đất | Rau phải thu trước khi sâm lớn; rau nhiều sâu thì kéo sâu sang sâm |
| Hàng ngô hoặc hàng cây cao ở đầu lô, cuối lô | Chắn gió cho ruộng ở vùng gió mạnh, cát bay | Đặt ở phía không che bóng chính lên luống sâm, cách luống một khoảng |
| Cây có mùi như sả, húng, cúc vạn thọ ở bờ luống | Nhiều người cho là giúp xua bớt một số côn trùng, thêm thu nhập nhỏ | Hiệu quả xua côn trùng không chắc chắn; cây không được lấn vào luống sâm |
| Cây họ đậu thấp xen hàng khi sâm còn nhỏ | Bổ sung đạm, che đất | Phải thu hoặc cắt sớm, không để tranh nắng khi sâm lớn |
Những ruộng không có kinh nghiệm xen canh nên bắt đầu bằng ruộng sâm thuần, sạch cỏ, rồi mới thêm cây xen khi đã quen nhịp chăm sóc của sâm. Xen canh làm ruộng phức tạp hơn, khó nhận ra nguyên nhân khi có sự cố.
Lập sơ đồ luân canh cho một ruộng nhỏ
Một tờ giấy và cây bút là đủ. Sơ đồ này nên được giữ cùng sổ vườn qua nhiều năm.
- Vẽ ruộng theo đúng hình dạng, đánh dấu chỗ cao, chỗ trũng, nguồn nước, mương thoát.
- Chia ruộng thành vài ô có điều kiện đất gần giống nhau, đánh số từng ô.
- Lập bảng: hàng là các ô, cột là các vụ hoặc các năm. Ghi cây đã trồng ở từng ô trong vài vụ gần nhất, nếu nhớ được.
- Lên kế hoạch các vụ tới: ô nào trồng sâm, ô nào trồng cây họ lúa, ô nào phân xanh, sao cho không ô nào trồng sâm hai vụ liền.
- Đánh dấu riêng các ô từng có cây thối củ, tuyến trùng; cho những ô này nghỉ lâu hơn.
- Cuối mỗi vụ, ghi kết quả: sâm ở ô nào tốt, ô nào bệnh, cây luân canh ra sao. Điều chỉnh kế hoạch vụ sau theo kết quả thật.
Câu hỏi thường gặp
Sâm thổ hào trồng lại trên đất cũ sau bao lâu thì được?
Chưa có con số chung đã được kiểm chứng. Thường người trồng cách ít nhất một, hai vụ cây khác họ; nếu ô đó từng có bệnh thối củ hay tuyến trùng thì để lâu hơn, kết hợp phơi ải và phân xanh, rồi trồng thử một phần trước.
Trồng sâm thổ hào sau đậu phộng có được không?
Đậu phộng khác họ và bổ sung đạm cho đất, nhưng một số loài tuyến trùng nốt sưng cũng hại đậu phộng. Nếu ruộng không có dấu hiệu tuyến trùng, có thể dùng; nếu đã có, nên chọn cây họ lúa hoặc phân xanh thay thế.
Xen sâm thổ hào dưới tán cây ăn trái lớn được không?
Không nên với cây ăn trái đã khép tán. Sâm thổ hào cần nhiều nắng; dưới bóng dày cây vươn, ít hoa, củ nhỏ. Xen chỉ hợp khi cây lâu năm còn non, giữa hàng còn nắng nhiều.
Cúc vạn thọ có diệt được tuyến trùng trong ruộng sâm không?
Không nên coi là diệt sạch. Một số nghiên cứu ghi nhận cúc vạn thọ làm giảm mật độ vài loài tuyến trùng khi trồng dày và vùi vào đất, hiệu quả khác nhau theo loài. Đây là biện pháp hỗ trợ đáng thử, cần kết hợp luân canh.
Ruộng nhỏ vài chục mét vuông có cần luân canh không?
Có, ruộng nhỏ càng dễ tích bệnh vì đất ít, trồng liên tục. Cách đơn giản là chia đôi khoảnh đất, mỗi năm trồng sâm ở một nửa, nửa kia trồng rau, ngô hay đậu, năm sau đổi lại.
Có nên trồng đậu bắp gần ruộng sâm thổ hào không?
Đậu bắp cùng chi với sâm thổ hào nên dễ dùng chung sâu bệnh. Nếu trồng, nên để xa ruộng sâm, theo dõi rệp và sâu trên đậu bắp, và không trồng đậu bắp nối tiếp ngay trên đất vừa đào sâm.