Ruộng sâm thổ hào cần làm cỏ kỹ nhất trong khoảng hai, ba tháng đầu sau trồng, khi cây còn nhỏ chưa khép tán; cách an toàn nhất là nhổ tay quanh gốc khi đất ẩm, chỉ dùng cuốc nông ở giữa rãnh, và vun nhẹ những gốc bị lộ sau mưa. Rễ củ lan ra hai bên gốc ngay dưới mặt đất, nên lưỡi cuốc đi sâu gần gốc là phạm củ.
Cỏ không chỉ tranh nước và phân. Cỏ cao che sáng cây con, cỏ dày làm gốc sâm ẩm lâu sau mưa, là nơi trú của sâu xám, dế, ốc sên. Một số loại cỏ có thân ngầm cứng còn có thể đâm vào củ. Bài này giúp anh chị nhận diện các loại cỏ hay gặp, lên lịch làm cỏ, làm sao cho không phạm củ, khi nào vun gốc, và xử lý cỏ sau khi nhổ.
Vì sao cỏ hại ruộng sâm hơn anh chị nghĩ
Giai đoạn đầu sau trồng, cây sâm thổ hào còn bé, tán nhỏ, lớn chậm hơn nhiều loại cỏ. Chỉ sau vài tuần mưa nắng xen kẽ, cỏ có thể vượt chiều cao cây sâm, chiếm ánh sáng mà cây ưa nắng này rất cần. Cây sâm thiếu sáng vươn cao, thân yếu, ra lá ít, và một cây khởi đầu chậm thì củ cuối vụ thường nhỏ.
Cỏ còn tranh nước và dinh dưỡng đúng ở tầng đất mặt, nơi phân lót đã trộn vào. Trên đất cát nghèo, mỗi phần phân bị cỏ hút đi là một phần cây sâm không có. Anh chị càng bón nhiều, cỏ càng tốt nếu không làm cỏ kịp.
Ít được để ý hơn là chuyện ẩm. Một hàng sâm bị cỏ bao quanh gốc thì không khí quanh cổ rễ không lưu thông, mặt đất lâu khô sau mưa. Đó là điều kiện cho nấm gây thối gốc và đốm lá. Cỏ rậm còn là chỗ trú ban ngày của sâu xám, dế, ốc sên, đêm ra cắn cây.
Cuối cùng là cỏ có thân ngầm. Ở nhiều loại cây lấy củ, người trồng đã gặp cảnh thân ngầm nhọn của cỏ tranh đâm xuyên qua củ. Với sâm thổ hào, ruộng nhiều cỏ tranh nên được làm sạch kỹ từ khâu làm đất, vì khi cây đã lớn, nhổ cỏ tranh sát gốc rất dễ kéo theo củ.
Nhận diện các loại cỏ hay gặp trên ruộng sâm
Tên gọi cỏ khác nhau theo vùng; bảng dưới dùng tên phổ biến. Điều quan trọng là phân biệt cỏ mọc từ hạt với cỏ mọc từ thân ngầm, củ, vì cách xử lý khác nhau.
| Loại cỏ | Mọc lại từ | Cách xử lý chính |
|---|---|---|
| Cỏ tranh | Thân ngầm trắng, cứng, bò dài trong đất | Cày, nhặt sạch thân ngầm từ khâu làm đất; trong vụ nhổ khi còn non, đào theo thân ngầm ở rãnh |
| Cỏ gấu (củ gấu) | Chuỗi củ nhỏ dưới đất | Nhặt củ khi làm đất, nhổ cả củ khi đất ẩm; cắt ngọn không làm cỏ chết |
| Cỏ mần trầu, cỏ chỉ, cỏ lồng vực | Hạt và thân bò | Nhổ trước khi ra bông; tủ gốc hạn chế mọc từ hạt |
| Rau dền dại, dền gai | Hạt, ra hạt rất nhiều | Nhổ khi còn nhỏ, tuyệt đối không để ra hạt trên ruộng |
| Cỏ hôi (cứt lợn) | Hạt | Nhổ sớm, phơi khô hẳn mới làm tủ, hoặc mang ra khỏi ruộng |
| Trinh nữ, mắc cỡ | Hạt, thân có gai | Đeo găng khi nhổ, nhổ cả rễ, làm sạch bờ ruộng |
Ruộng mới khai hoang hoặc mới chuyển từ đất bỏ hoang thường nhiều cỏ thân ngầm; ruộng lâu năm trồng màu thường nhiều cỏ hạt. Biết ruộng mình thuộc loại nào giúp tập trung công sức đúng chỗ.
Lúc cây sâm còn non, một số cây cỏ lá rộng mọc sát gốc trông khá giống cây sâm con. Nhìn kỹ lá: sâm thổ hào có lá hình mũi tên hoặc xẻ thuỳ, mép có răng cưa, thân thường có lông thưa. Không chắc thì để lại, vài hôm sau cây lớn hơn sẽ dễ phân biệt.
Lịch làm cỏ theo tuổi cây
Hai, ba tuần sau trồng. Lứa cỏ đầu tiên mọc lên cùng lúc cây sâm bén rễ. Đây là lượt làm cỏ quan trọng nhất, nhổ khi cỏ còn non, rễ cạn, nhổ nhẹ không kéo theo bầu cây.
Tháng thứ hai và thứ ba. Cây sâm đang lớn thân lá, cỏ cũng mọc mạnh nhất. Thường cần thêm một đến hai lượt, tuỳ mưa nhiều hay ít. Có thể kết hợp với bón thúc và vun gốc trong cùng một lượt đi ruộng.
Khi cây khép tán. Tán sâm che kín phần lớn mặt luống, cỏ dưới tán mọc ít hẳn. Lúc này chỉ cần nhổ những cây cỏ cao vượt tán và giữ rãnh sạch.
Sau mỗi đợt mưa dài. Mưa làm cỏ nảy rộ. Chờ đất ráo bớt rồi làm một lượt, không để quá lâu cho cỏ kịp bén rễ sâu.
Trước khi cỏ ra hạt. Nguyên tắc cố định suốt vụ: không để cây cỏ nào ra hạt trên ruộng. Một cây dền dại ra hạt có thể gieo cỏ cho cả mấy vụ sau.
Vài tuần trước khi đào củ. Làm một lượt sạch cuối cùng, cắt cỏ trên bờ và rãnh. Ruộng sạch giúp thấy rõ gốc khi đào, đỡ nhầm củ với rễ cỏ, và lứa hạt cỏ rơi xuống trước vụ sau cũng ít hơn.
Làm cỏ không phạm củ: cách làm
Phần lớn tổn thương củ trong vụ đến từ việc làm cỏ vội bằng cuốc. Thứ tự sau giúp giữ củ an toàn.
- Chọn lúc đất ẩm vừa, sau mưa nhẹ một ngày hoặc sau khi tưới. Đất ẩm, cỏ nhổ lên nhẹ, ra cả rễ; đất khô, cỏ đứt ngang để lại gốc.
- Vùng sát gốc sâm, trong khoảng một gang tay quanh thân, chỉ nhổ bằng tay. Một tay giữ đất quanh gốc sâm, tay kia nắm sát gốc cỏ và kéo thẳng lên.
- Với cỏ có rễ chùm to mọc sát gốc sâm, dùng dao nhỏ cắt sát mặt đất thay vì nhổ, để không kéo theo đất quanh củ.
- Ở giữa rãnh và mép luống xa gốc, dùng cuốc hoặc bàn cào xới nông, chỉ lướt lớp mặt vài phân. Không cuốc sâu, không bổ cuốc xuống mép luống phía có hàng sâm.
- Gom cỏ vào sọt mang theo, không để cỏ nằm lại trên mặt luống, nhất là cỏ có thân ngầm hay cỏ đã ra hoa.
- Đi theo một chiều dọc rãnh, không bước lên luống. Nếu phải với vào giữa luống rộng, quỳ ở rãnh thay vì đứng lên mặt luống.
Với vườn vài chục gốc, nhổ cỏ mỗi tuần một lượt ngắn khi đi tưới còn nhẹ nhàng hơn để dồn lại một lần lớn. Thói quen nhỏ này giữ ruộng sạch mà không lúc nào phải cuốc mạnh.
Vun gốc: khi nào và vun bao nhiêu
Sau mưa lớn hoặc sau vài lượt tưới, đất ở mép luống trôi dần xuống rãnh, phần gốc cây và đôi khi cả đầu củ lộ lên mặt. Phần củ phơi ra nắng gió dễ bị khô nứt, xước, và là cửa ngõ cho mầm bệnh. Gốc lộ cũng làm cây dễ đổ khi gió lớn.
Vun gốc là lấy đất tơi ở rãnh đắp nhẹ lại quanh gốc cho kín phần bị lộ. Chỉ vun vừa đủ che, không vun cao chôn sâu thân, vì phần thân bị vùi trong đất ẩm thường xuyên dễ thối. Đất dùng để vun là đất tơi đã ráo, không lấy bùn nhão đáy rãnh đắp lên gốc.
Lượt vun gốc thường đi cùng lượt làm cỏ và bón thúc ở tháng thứ hai, thứ ba: nhổ cỏ, rải phân vào rãnh nhỏ cách gốc, rồi lấy đất ở rãnh vun phủ phân và vun gốc trong cùng một động tác. Như vậy vừa đỡ công vừa giữ được hình dạng luống trước mùa mưa.
Khi vun, nhớ giữ rãnh không bị lấp. Nếu vun bằng đất lấy từ rãnh mà làm rãnh nông đi, cần vét lại rãnh cho đủ sâu ngay sau đó. Đất thừa ở rãnh nên đắp lên mép luống chứ không đổ dồn vào gốc.
Có nên dùng thuốc trừ cỏ trên ruộng sâm không
Sâm thổ hào được trồng để lấy củ dùng như thực phẩm và dược liệu, nên càng ít hoá chất trên ruộng càng tốt. Phần lớn ruộng sâm quy mô vừa và nhỏ hoàn toàn có thể kiểm soát cỏ bằng làm đất kỹ, tủ gốc và nhổ tay đúng lúc, không cần thuốc.
Thuốc trừ cỏ có nhiều nhóm với cách tác động khác nhau: có loại diệt mọi cây xanh dính thuốc, có loại chọn lọc theo nhóm cây, có loại lưu lại trong đất một thời gian. Phun trên ruộng đang có cây sâm, chỉ một chút thuốc bay vào lá cũng có thể làm cây xoăn lá, cháy lá hoặc chết. Loại tồn lưu trong đất còn có thể ảnh hưởng tới vụ sau.
Nếu ruộng quá nhiều cỏ, nhất là trước khi trồng, mà anh chị tính tới thuốc, hãy hỏi trạm bảo vệ thực vật hoặc cán bộ khuyến nông địa phương về loại được phép dùng, đọc kỹ nhãn về đối tượng cây trồng, thời gian chờ trước khi trồng và thời gian cách ly. Trang này không giới thiệu tên thuốc hay liều dùng.
Nếu dùng, tuân thủ đồ bảo hộ, phun lúc lặng gió, có tấm chắn đầu vòi, tránh xa nguồn nước, và ghi đầy đủ vào sổ vườn. Người mua củ ngày càng hay hỏi về chuyện này. Bình phun đã dùng thuốc trừ cỏ nên để riêng, không dùng chung để phun chế phẩm hay phân bón lá cho cây sâm, vì chỉ một lượng nhỏ còn sót trong bình cũng đủ làm cháy lá.
Xử lý cỏ sau khi nhổ
Đống cỏ vừa nhổ, nếu để sai chỗ, có thể thành nguồn cỏ và mầm bệnh cho chính ruộng của anh chị.
- Không vứt cỏ xuống rãnh: cỏ làm tắc dòng chảy và nhiều loại sẽ bén rễ mọc lại ngay trong rãnh ẩm.
- Cỏ non chưa ra hoa, không có thân ngầm: phơi khô hẳn rồi dùng làm vật liệu tủ gốc hoặc cho vào đống ủ phân.
- Cỏ đã ra hoa, ra hạt và cỏ có thân ngầm, củ như cỏ tranh, cỏ gấu: mang ra khỏi ruộng, phơi khô kiệt hoặc ủ trong đống phân đủ nóng.
- Cỏ nhổ từ những đoạn luống có cây bệnh: không dùng làm tủ, mang ra xa.
- Dọn cỏ và bụi rậm trên bờ ruộng định kỳ, vì bờ ruộng là nơi gieo hạt cỏ vào luống và nơi trú của chuột.
Một mẹo nhỏ của nhiều nhà vườn là ghi lại loại cỏ nào chiếm nhiều nhất trong mỗi lượt làm cỏ. Sau một vụ, anh chị biết ruộng mình đang có vấn đề với cỏ hạt hay cỏ thân ngầm, và vụ sau tập trung xử lý đúng chỗ từ khâu làm đất.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì phải làm cỏ ruộng sâm thổ hào một lần?
Không có khoảng cố định. Thường dày nhất trong hai, ba tháng đầu, khoảng hai, ba tuần một lượt tuỳ mưa; sau khi cây khép tán thì thưa hẳn. Mốc quan trọng là không để cỏ ra hạt và không để cỏ cao vượt cây sâm.
Có nên để cỏ mọc giữa rãnh để giữ đất không?
Một lớp cỏ thấp ở giữa rãnh trên đất dốc có thể giúp giảm xói, nhưng cỏ phải được cắt thấp thường xuyên và không để lan lên luống hay ra hạt. Trên đất bằng, rãnh nên sạch để nước thoát nhanh.
Củ sâm bị lộ lên mặt đất có sao không?
Phần củ lộ dễ bị khô nứt, xước và nhiễm bệnh, cây cũng dễ đổ. Nên vun nhẹ đất tơi phủ lại khi đất đã ráo, chỉ đủ che phần lộ, không vùi sâu thân.
Làm cỏ bằng máy cắt cỏ cầm tay được không?
Máy cắt cỏ dùng được ở bờ ruộng và giữa rãnh rộng, nhưng không nên dùng sát hàng sâm vì dễ phạm vào thân và văng đất đá. Máy chỉ cắt phần ngọn, cỏ thân ngầm vẫn mọc lại nhanh.
Nuôi gà thả ruộng sâm để ăn cỏ được không?
Gà bới đất rất mạnh, có thể làm lộ gốc, gãy cây con và mổ cả lá non, nên không hợp với ruộng sâm đang có cây. Có thể thả gà trên ruộng sau khi đã đào củ xong, trước khi làm đất vụ mới.