Trên các cao nguyên như Pleiku, Buôn Ma Thuột, lá sâm thổ hào cháy mép trong mùa khô thường do gió nhiều hơn do nắng: gió khô thổi liên tục kéo nước ra khỏi lá nhanh hơn rễ hút lên, khiến mép lá chết và khô nâu. Cách xử lý hiệu quả nhất là chắn gió bằng hàng cây hoặc lưới có độ thưa vừa phải, kết hợp tủ gốc dày và tưới đều.
Bài này dành cho mọi vùng cao nguyên có gió mạnh trong mùa khô, từ Gia Lai, Đắk Lắk tới phía Lâm Đồng. Các vùng mưa nhiều và vùng cao mát ít gặp vấn đề này ở mức nặng hơn.
Gió hại lá sâm thổ hào như thế nào
Lá cây luôn thoát hơi nước qua các lỗ khí nhỏ trên bề mặt. Khi không khí lặng, quanh mặt lá có một lớp không khí ẩm mỏng làm chậm quá trình này. Gió thổi liên tục cuốn lớp không khí ẩm ấy đi, lá mất nước nhanh hơn nhiều so với lúc lặng gió, kể cả khi nhiệt độ không cao. Mùa khô trên cao nguyên, gió mạnh đi kèm không khí khô, nên tác động càng rõ.
Rễ chỉ hút được lượng nước giới hạn, nhất là khi đất mặt đã khô. Khi lá mất nước nhanh hơn rễ cấp, phần xa nhất của hệ dẫn nước là mép lá và chóp lá chịu thiệt trước: các tế bào ở đó chết, khô lại thành viền nâu giòn. Lá sâm thổ hào mỏng, phiến rộng, cuống dài nên dễ bị lay mạnh và dễ mất nước hơn nhiều cây lá dày.
Ngoài chuyện mất nước, gió còn làm rách lá, gãy cuống, vặn thân non, cuốn bụi đất bám lên mặt lá. Cây bị gió quật liên tục thường thấp lùn, lá nhỏ, và quan trọng nhất với người trồng là củ ngừng lớn vì cây dồn sức để giữ nước thay vì tích luỹ vào củ.
Phân biệt cháy lá do gió, do nắng và do nguyên nhân khác
Không phải mọi vết cháy trên lá đều do gió. Bảng dưới giúp phân biệt sơ bộ bằng mắt; khi không chắc, hãy mang mẫu lá tới trạm bảo vệ thực vật.
| Dấu hiệu | Thường do gió khô | Thường do nắng gắt | Cần xem xét nguyên nhân khác |
|---|---|---|---|
| Vị trí vết cháy | Mép và chóp lá, nặng hơn ở phía đón gió của luống | Mảng giữa phiến lá, ở lá hướng lên trời | Đốm tròn, có viền, rải rác khắp lá |
| Thời điểm xuất hiện | Sau vài ngày gió mạnh liên tục | Sau đợt nắng gắt đột ngột, nhất là cây vừa bỏ che | Không gắn với thời tiết rõ ràng, lan dần |
| Phân bố trong luống | Hàng ngoài cùng phía đầu gió bị nặng nhất | Đều trên các cây cùng phơi nắng | Thành ổ, lan từ một chỗ |
| Lá non ở đỉnh | Thường héo, rách | Có thể bạc màu | Có thể biến dạng, xoăn |
Cháy lá do phân bón quá liều hoặc thuốc bay từ ruộng bên cũng hay bị nhầm với cháy do gió. Nhớ lại gần đây có bón hay phun gì gần luống không là một câu hỏi nên đặt ra trước.
Những chỗ trong vườn gió hại nặng nhất
Gió trên cao nguyên không thổi đều khắp vườn. Một số vị trí bị gió dồn mạnh hơn hẳn; đặt luống sâm ở đó là tự chuốc thêm việc. Trước khi lên luống, đi một vòng vườn vào một ngày gió mạnh mùa khô để cảm nhận.
- Đỉnh đồi và vai đồi trống: gió đi lên sườn rồi tăng tốc khi vượt qua đỉnh, cây ở đó chịu gió mạnh nhất.
- Khe hẹp giữa hai hàng cây cao hoặc hai dãy nhà: gió bị ép qua chỗ hẹp nên thổi mạnh hơn ngoài trống.
- Lối đi, đường lô chạy dọc hướng gió: thành hành lang cho gió lùa thẳng, cây hai bên lối đi bị quật liên tục.
- Góc nhà, góc kho phía đầu gió: gió vòng qua góc tạo xoáy, lá bị giật nhiều chiều.
- Khoảng trống vừa nhổ cây trong vườn cà phê: gió lọt vào chỗ hở, mạnh hơn hẳn phần vườn còn kín tán.
- Mép lô giáp đồng trống, rẫy mì đã thu: không còn gì cản gió suốt một dải dài.
Ngược lại, chân sườn khuất gió, phía sau một hàng cây có kẽ thưa, hoặc góc vườn được bao bởi nhà và cây ăn trái thấp thường là chỗ gió dịu nhất. Đó là nơi nên đặt luống thử đầu tiên.
Nguyên tắc dựng hàng chắn gió
Chắn thưa tốt hơn chắn kín. Bức tường kín làm gió vượt qua rồi đổ xuống phía sau thành xoáy, có khi còn mạnh hơn. Hàng chắn có độ thưa vừa phải, như hàng cây có kẽ lá hoặc lưới chắn gió loại thưa, làm gió chậm lại mà không tạo xoáy, che được một dải dài hơn phía sau.
Vùng được che phụ thuộc chiều cao hàng chắn. Hiệu quả giảm gió thường thấy rõ ở dải đất phía sau hàng chắn, trong khoảng vài lần tới khoảng mười lần chiều cao của hàng chắn, giảm dần khi xa ra. Hàng chắn cao gấp đôi thì dải được che dài gấp đôi.
Đặt vuông góc với hướng gió chính. Quan sát hoặc hỏi người trong vùng gió mùa khô ở lô của anh chị thổi từ hướng nào, rồi đặt hàng chắn cắt ngang hướng đó. Đặt chéo hay song song gần như không có tác dụng.
Hàng chắn phải dài hơn luống. Gió vòng qua hai đầu hàng chắn. Hàng chắn nên kéo dài vượt hai đầu luống một đoạn để hai đầu luống không bị hở.
Cách luống một khoảng. Hàng cây chắn nếu sát luống sẽ tranh nước, tranh dinh dưỡng và che nắng. Để một khoảng trống giữa hàng chắn và luống, rễ cây chắn có thể cắt bớt bằng rãnh sâu dọc hàng.
Chọn vật liệu chắn gió
Tuỳ quy mô và thời gian anh chị định trồng, có thể chọn vật liệu chắn tạm thời hay lâu dài. Mỗi loại có ưu nhược điểm khác nhau.
- Lưới chắn gió trên cọc tre, cọc gỗ: dựng nhanh, tháo được, hợp cho luống thử năm đầu; phải buộc chắc vì gió mạnh có thể giật đổ cả hàng cọc.
- Phên tre, tấm lá đan thưa: rẻ, có sẵn ở nhiều vùng; mục nhanh sau một hai mùa.
- Hàng cây bụi lâu năm: như dâm bụt, chè tàu, cúc quỳ; vài tháng đến một năm mới đủ dày, nhưng bền và ít tốn công dựng lại.
- Hàng cây cao: muồng, keo, các cây chắn gió quen thuộc của vườn cà phê; che được dải rộng nhưng mất vài năm mới có tác dụng và rễ tranh nước mạnh.
- Hàng cây trồng chen ngắn ngày: như bắp, mía, chuối; dùng làm hàng chắn tạm cho một mùa khô trong khi chờ hàng cây lâu năm.
- Tường, nhà, kho sẵn có: ở vườn quanh nhà, đặt luống phía khuất gió của công trình, nhưng không quá sát để tránh xoáy gió và bóng râm cả ngày.
Kết hợp hai loại là cách nhiều người làm: lưới tạm cho năm đầu, đồng thời trồng một hàng cây bụi lâu năm phía ngoài để thay lưới về sau.
Chuẩn bị cho luống sâm trước khi gió mùa khô bắt đầu
Việc chắn gió và giữ ẩm cần làm trước khi gió mạnh tới. Chờ lá cháy rồi mới làm thì cây đã mất một phần sức.
- Cuối mùa mưa: xác định hướng gió chính, dựng hoặc gia cố hàng chắn phía đầu gió.
- Cùng lúc: tủ gốc lớp dày bằng rơm, cỏ khô, lá; chèn hoặc phủ lưới mỏng bên trên để gió không thổi bay lớp tủ.
- Kiểm tra hệ tưới: dây nhỏ giọt, ống, van; sửa trước khi cần dùng thường xuyên.
- Tỉa bớt lá già, lá đã rách để cây giảm bớt diện tích thoát hơi nước.
- Không bón phân đạm mạnh lúc này; cây ra nhiều lá non mềm dễ bị gió làm cháy hơn.
- Trong mùa khô: sau mỗi đợt gió mạnh, đi kiểm tra hàng chắn, lớp tủ và lá cây hàng ngoài cùng.
Với cây con mới trồng muộn, sát mùa khô, có thể cắm thêm vài nhánh lá hoặc tấm che nhỏ ở phía đầu gió của từng gốc trong vài tuần đầu. Việc này tốn công nhưng giữ được những cây chưa kịp bén rễ sâu. Khi cây đã ra vài lá mới cứng cáp, gỡ dần tấm che để cây quen với gió và nắng.
Giữ ẩm cho đất và cho tán lá
Chắn gió giảm mất nước qua lá, nhưng nếu đất dưới gốc khô thì cây vẫn thiếu nước. Lớp tủ gốc dày là lớp phòng thủ thứ hai: giảm bốc hơi từ mặt đất, giữ đất mát, và giúp rễ ở tầng mặt còn hút được nước. Gió mạnh thường cuốn mất lớp tủ nhẹ, nên đè lên đó vài cành khô hoặc một tấm lưới mỏng.
Tưới đều và đúng lúc là lớp phòng thủ thứ ba. Ở vùng gió khô, tưới sáng sớm giúp cây có nước đầy trước khi gió và nắng mạnh lên trong ngày. Phun sương lên lá trong lúc gió đang thổi gần như vô ích vì nước bay hơi gần như ngay lập tức.
Trồng luống sâm thành khối thay vì một hàng dài đơn lẻ cũng giúp cây tự che cho nhau. Các hàng giữa luống thường ít cháy lá hơn hàng ngoài cùng. Nếu chỉ trồng vài chục gốc, xếp chúng thành một ô vuông nhỏ thay vì một hàng dọc bờ lô, để mỗi cây đều có hàng xóm che cho ít nhất một phía.
Sau mùa gió: đánh giá và rút kinh nghiệm
Khi mùa khô qua và mưa trở lại, cây sâm thường nảy lá mới. Lá cháy cũ không hồi lại, có thể tỉa bỏ dần khi lá mới đã đủ. Đây là lúc đánh giá: hàng chắn có đủ cao, đủ dài không; chỗ nào trong luống bị cháy nặng nhất; lớp tủ có bị thổi bay không.
Ghi lại những quan sát này cùng với việc đào thử vài gốc ở hàng ngoài cùng và hàng giữa để so kích thước củ. Nếu củ ở hàng ngoài nhỏ hơn rõ rệt, gió đang lấy đi một phần năng suất của anh chị, và đầu tư vào hàng chắn lâu dài là xứng đáng.
Nếu cả luống cháy lá nặng dù đã chắn gió và tưới đều, có thể vị trí đó quá lộng gió so với sức chịu của cây. Năm sau, cân nhắc chuyển luống sang sườn khuất gió hơn, hoặc vào vườn quanh nhà nơi có công trình che chắn sẵn.
Nhiều người trồng thấy rằng chỉ sau một mùa khô có hàng chắn tốt, khác biệt giữa luống được che và luống trống đã rõ đến mức không cần tranh luận. Ngược lại, nếu luống trống và luống được che gần như giống nhau, có thể lô đất của anh chị vốn ít gió, và công sức nên dồn vào nước tưới, lớp tủ hoặc đất thay vì dựng thêm hàng chắn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao lá sâm thổ hào bị cháy mép trong mùa khô?
Thường do gió khô thổi liên tục làm lá mất nước nhanh hơn rễ hút lên, mép lá và chóp lá chết trước. Đất khô dưới gốc làm tình trạng nặng thêm. Cũng có thể do phân bón quá tay hay thuốc bay sang, nên cần nhớ lại các việc đã làm gần luống.
Lưới chắn gió nên cao bao nhiêu cho luống sâm thổ hào?
Không có con số chung. Nguyên tắc là dải đất được che có chiều dài tỉ lệ với chiều cao lưới, thường hiệu quả rõ trong khoảng vài lần đến khoảng mười lần chiều cao. Luống càng rộng thì lưới cần càng cao, hoặc dựng thêm hàng chắn giữa luống.
Có nên dùng tường gạch để chắn gió cho vườn sâm không?
Tường kín chắn được ngay phía sau nhưng làm gió vượt qua rồi xoáy xuống, có khi gây hại ở khoảng xa hơn. Hàng chắn thưa như lưới, phên hay hàng cây thường cho dải che dài và êm hơn. Nếu đã có tường sẵn, đặt luống cách tường một khoảng vừa phải.
Lá sâm thổ hào bị cháy có hồi lại không?
Phần lá đã cháy nâu không hồi lại. Cây thường ra lá mới khi được tưới đủ và gió dịu, hoặc khi mưa trở lại. Tỉa bỏ dần lá hỏng khi lá mới đã đủ để cây gọn và thoáng, đồng thời tìm cách chắn gió để lá mới không bị lặp lại.
Cây chắn gió nào hợp với vườn sâm thổ hào?
Cây bụi lâu năm như dâm bụt, chè tàu là lựa chọn phổ biến cho vườn nhỏ vì không quá cao, không tranh nước nhiều. Cây cao như muồng, keo che dải rộng nhưng rễ tranh nước mạnh, cần để khoảng cách xa luống. Năm đầu dùng lưới tạm trong khi chờ hàng cây lớn.