Vùng Bảo Lộc – Di Linh cũ của Lâm Đồng mưa nhiều và mùa mưa dài, nên với sâm thổ hào, nỗi lo lớn nhất ở đây là úng và nấm chứ không phải hạn. Trồng được hay không phụ thuộc gần như hoàn toàn vào việc chọn sườn đồi thoát nước, làm luống cao và giữ cho gốc cây khô ráo sau mỗi đợt mưa dầm.
Bảo Lộc, Di Linh xưa nay là vùng chè, cà phê, dâu tằm, gần đây thêm sầu riêng, bơ, mắc ca. Đất đỏ vàng trên bazan, địa hình dốc, sương mù nhiều buổi sáng. Những đặc điểm ấy khác vùng hồ Tà Đùng cùng tỉnh, và khác hẳn vùng cát miền Trung nơi sâm thổ hào vốn quen sống.
Vì sao vùng mưa nhiều là ca khó với cây lấy củ
Củ sâm thổ hào chứa nhiều nước và chất nhầy. Khi đất quanh củ ngập nước lâu, rễ thiếu không khí, các loại nấm và vi khuẩn gây thối trong đất có điều kiện tấn công vào phần cổ rễ và củ. Ở vùng cát miền Trung, nước mưa rút xuống tầng sâu rất nhanh; ở vùng bazan mưa nhiều, đất mặt có thể ướt sũng nhiều ngày liền giữa mùa mưa.
Mùa mưa ở vùng Bảo Lộc – Di Linh thường bắt đầu sớm và kết thúc muộn hơn nhiều nơi khác trên cao nguyên, mùa khô ngắn hơn. Thêm vào đó là sương mù và độ ẩm không khí cao, lá cây ướt lâu buổi sáng, là điều kiện các bệnh trên lá dễ phát triển. Cây sâm trồng dày, tán chạm nhau, càng dễ bị.
Mặt tốt là cây ít phải tưới, mùa khô ngắn và dịu hơn, không có gió khô dữ dội như vùng Pleiku hay Buôn Ma Thuột. Nếu giải quyết được chuyện nước thừa, cây có thời gian sinh trưởng dài trong năm.
Vì vậy cách nghĩ ở đây ngược với vùng khô: mọi quyết định đều xoay quanh câu hỏi làm sao cho nước mưa rời khỏi gốc cây nhanh nhất có thể.
Chọn sườn đồi và vị trí luống
Trên địa hình đồi dốc của Bảo Lộc, Di Linh, vị trí đặt luống quyết định phần lớn rủi ro úng. Những tiêu chí dưới đây giúp chọn chỗ.
- Sườn đón nắng buổi sáng. Nắng sớm làm khô sương trên lá nhanh hơn, giảm thời gian lá ướt mỗi ngày.
- Nửa trên của sườn, không phải chân dốc. Chân dốc nhận nước từ cả sườn đổ xuống, đất ẩm lâu nhất.
- Tránh thung lũng hẹp, lòng chảo. Sương đọng lâu, không khí ít lưu thông, nấm phát triển mạnh.
- Tránh nơi có mạch nước rỉ. Những chỗ cỏ xanh mướt bất thường giữa mùa khô thường là nơi có nước ngầm nông.
- Thoáng gió nhẹ. Không cần lộng gió như đỉnh đồi trống, nhưng không bị cây cao bao kín bốn phía.
- Không đặt luống trong hàng chè đang khép tán. Chỗ trống mép đồi chè hoặc lô chè đã phá bỏ thì phù hợp hơn.
Đi xem lô đất ngay sau một trận mưa lớn là cách chọn chính xác nhất. Chỗ nào nước chảy thành dòng, chỗ nào đọng thành vũng, chỗ nào đất vẫn ráo sau vài giờ, nhìn tận mắt sẽ rõ hơn mọi mô tả.
Làm luống cho vùng mưa dầm
Luống ở vùng mưa nhiều cần cao và thoát hơn luống ở vùng khô. Khung làm dưới đây là phổ thông, anh chị điều chỉnh theo độ dốc thực tế.
- Làm đất thật sâu và tơi, trộn nhiều chất hữu cơ thô như trấu hun, xơ dừa đã xả chát, phân chuồng hoai để tăng độ xốp.
- Vun luống cao rõ rệt, mặt luống hơi khum hình mui rùa để nước mưa trượt sang hai bên thay vì đọng trên mặt.
- Trên dốc, chạy luống theo đường đồng mức và làm rãnh thoát hơi nghiêng để nước đi chậm ra ngoài, không chảy xiết gây xói.
- Đào một rãnh chặn ở phía trên lô để đón nước từ sườn trên đổ xuống, dẫn sang hai bên, không cho chảy qua luống.
- Trồng thưa hơn mức thường làm ở vùng khô để tán cây không chạm nhau, không khí lưu thông giữa các hàng.
- Tủ gốc bằng vật liệu thoát như rơm, không dùng lớp phủ dày đặc giữ nước sát cổ rễ; chừa một khoảng nhỏ quanh thân.
Sau mỗi đợt mưa dầm, đi kiểm tra rãnh. Đất dốc ở vùng này dễ sạt nhỏ, lấp rãnh sau một đêm mưa to.
Mái che mưa đơn giản: lợi và hại
Mái che là gì. Một số người trồng ở vùng mưa nhiều thử dựng mái nilon trong suốt trên khung tre thấp, chỉ che phần mặt luống trong những tháng mưa dầm, để giảm lượng nước rơi trực tiếp xuống gốc. Đây không phải nhà kính kín mà chỉ là mái, bốn phía để trống.
Lợi. Gốc cây khô hơn, lá ít ướt kéo dài, giảm rõ rệt điều kiện cho nấm phát triển trong mùa mưa. Với luống thử nhỏ, chi phí và công dựng không lớn.
Hại. Dưới mái nhiệt độ cao hơn khi trời nắng, và nếu thông gió kém sẽ ẩm hầm. Gió mạnh có thể làm bay mái, đổ khung lên cây. Mái cũng phải tháo hoặc vén lên khi mùa khô đến để cây nhận mưa trái mùa và nắng.
Nên thử thế nào. Làm mái cho một nửa luống, nửa kia để trần, cùng cách chăm, rồi so tỉ lệ thối gốc cuối mùa mưa. Kết quả so sánh trên chính vườn mình mới nói được mái có đáng công hay không.
Ba lựa chọn thời vụ ở vùng mưa dài
Ở vùng mưa dài, lịch "trồng đầu mùa mưa" không còn hiển nhiên là tốt nhất. Mỗi lựa chọn dưới đây có ưu nhược riêng.
| Lựa chọn | Ưu | Nhược | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Trồng đầu mùa mưa | Không phải tưới, cây có mùa sinh trưởng dài | Cây con gặp ngay những tháng mưa dầm nặng nhất, dễ thối khi rễ chưa khoẻ | Lô rất ráo, luống cao, có mái che |
| Trồng giữa mùa mưa, sau đợt mưa dầm lớn | Tránh được giai đoạn ướt nhất cho cây con | Thời gian sinh trưởng trước mùa khô ngắn lại | Người có vườn ươm giữ cây con lâu trong bầu |
| Trồng cuối mùa mưa | Cây con ít gặp úng, mùa khô ở đây không quá gắt | Phải tưới trong mùa khô, cây chưa đủ lớn trước mùa mưa sau | Vườn gần nguồn nước, quy mô nhỏ |
Không có lựa chọn đúng cho mọi nơi. Nếu đất đủ cho hai luống thử, trồng hai đợt khác nhau trong cùng năm là cách nhanh nhất để biết lịch nào hợp với lô của anh chị.
Đặt luống sâm trong mô hình vườn sẵn có ở Bảo Lộc, Di Linh
Giữa đồi chè. Đồi chè thường được làm theo hàng đồng mức, có sẵn lối đi và rãnh. Một băng chè bị phá bỏ, hoặc khoảng trống ở mép đồi chè đón nắng, có thể dùng làm luống thử. Hàng chè hai bên còn giúp giữ đất, giảm xói trên dốc.
Cạnh ruộng dâu tằm. Ruộng dâu thường được bón nhiều phân hữu cơ và chăm thường xuyên, đất tơi. Nhưng dâu cũng được tưới và phun theo lịch riêng của nghề nuôi tằm; nếu đặt luống sâm cạnh dâu, hãy chắc rằng thuốc phun cho dâu hay cho cây khác không bay sang luống sâm, và ngược lại.
Trong vườn sầu riêng, bơ còn nhỏ. Khoảng trống giữa các hàng cây ăn trái chưa khép tán là chỗ nhiều người tận dụng. Lưu ý vườn sầu riêng thường có lịch tưới, xiết nước để kích hoa riêng; luống sâm cần lịch nước độc lập, và vài năm sau khi tán khép, chỗ này sẽ không còn đủ nắng.
Vườn quanh nhà. Ở thị trấn, khu dân cư, mảnh vườn sau nhà đủ nắng và có thể vun cao là chỗ dễ nhất để bắt đầu vài chục gốc, vì anh chị nhìn thấy luống mỗi ngày và xử lý được ngay sau những trận mưa lớn.
Giữ cây khoẻ trong mùa mưa bằng cách canh tác
Ở vùng ẩm, phòng bệnh bắt đầu từ cách trồng chứ không phải từ bình phun. Tỉa bỏ lá già sát mặt đất, lá vàng úa để gốc thông thoáng và đất không bắn lên lá khi mưa. Làm cỏ đều, vì cỏ rậm giữ ẩm quanh gốc. Không tưới trong mùa mưa trừ khi có đợt nắng kéo dài nhiều ngày.
Dụng cụ dùng ở luống có cây bị thối nên rửa sạch trước khi sang luống khác. Cây chết vì thối gốc nhổ cả củ, đem ra khỏi vườn, không vứt ở rãnh. Những việc nhỏ này giảm đáng kể việc mầm bệnh lan theo nước mưa chảy dọc rãnh.
Luân canh cũng quan trọng hơn ở vùng ẩm: không trồng sâm lặp lại liền vụ trên cùng một luống đã có cây thối. Nhận diện bệnh cụ thể và khi nào phải dùng thuốc được trình bày ở chuyên mục sâu bệnh của trang; với thuốc bảo vệ thực vật, luôn đọc nhãn, tuân thủ thời gian cách ly và hỏi trạm bảo vệ thực vật nơi anh chị ở.
Một việc nữa ít người để ý là quản lý hoa và quả. Ở vùng ẩm, quả sâm thổ hào có lông, ướt lâu sau mưa, và hoa tàn dính trên cây dễ thành chỗ nấm bám. Nếu không cần giữ hạt, tỉa bớt hoa giúp cây gọn tán, thoáng hơn. Nếu muốn giữ hạt cho vụ sau, chọn vài cây khoẻ nhất ở chỗ thoáng nhất để lại quả, còn lại tỉa bớt; hạt từ cây khoẻ ở chính vùng mưa nhiều cũng là nguồn giống quen với điều kiện vườn anh chị hơn hạt mua từ vùng khô.
Đào củ ở vùng mưa nhiều
Củ nên được đào khi đất đã ráo, thường trong những tháng ít mưa. Đào lúc đất sũng nước làm củ dính bùn, dễ dập, và đất bazan ướt bám chặt rất khó rửa. Nếu buộc phải đào trong mùa mưa vì cây có dấu hiệu thối lan, hãy chọn sau vài ngày nắng.
Phơi củ hoặc lát sâm ở vùng sương ẩm như Bảo Lộc là việc khó hơn nhiều so với vùng cát nắng gắt miền Trung. Người trồng quy mô nhỏ thường bán củ tươi ngay sau khi đào hoặc dùng máy sấy thay vì phơi ngoài trời. Cách đào, cách giữ củ tươi vài ngày và các lựa chọn sơ chế đơn giản ở nhà vườn có trong chuyên mục thu hoạch của trang.
Trước khi đào cả luống, hãy đào thử vài gốc ở đầu luống và giữa luống. Củ chắc, vỏ lành, ruột trắng đều là dấu hiệu tốt; nếu thấy củ có vết thâm từ đầu rễ lan vào, nên đào sớm phần còn lại trước khi mưa tiếp tục. Củ đào ra trong mùa ẩm cũng nên được rửa nhẹ, để ráo nơi thoáng mát và chuyển đi bán hoặc sơ chế càng sớm càng tốt, vì củ còn dính đất ướt để chồng đống qua đêm rất dễ hấp hơi, thâm vỏ.
Câu hỏi thường gặp
Bảo Lộc có trồng được sâm thổ hào không?
Có thể trồng được trên những lô đất cao ráo, sườn thoát nước tốt, với luống cao và mật độ thưa. Khó khăn chính là mưa nhiều, mùa mưa dài và độ ẩm cao gây thối gốc, bệnh lá. Nên trồng thử nhỏ trong một đến hai năm trước khi tính chuyện mở rộng.
Trồng sâm thổ hào trong nhà kính ở Lâm Đồng có tốt hơn không?
Không hẳn. Nhà kính kín giữ được mưa nhưng làm ẩm độ và nhiệt độ tăng, dễ sinh nấm nếu không thông gió tốt, đồng thời tốn chi phí. Với quy mô thử, mái che mưa đơn giản, bốn phía để trống là cách nhẹ hơn và dễ so sánh hiệu quả hơn.
Đất trồng chè cũ có dùng trồng sâm thổ hào được không?
Có thể dùng sau khi phá bỏ chè, nhặt rễ, làm đất sâu và bổ sung hữu cơ. Đất chè lâu năm thường chua, nên đo pH trước khi quyết định bón vôi. Chọn phần đất cao ráo của đồi chè, tránh chân dốc và khe trũng.
Mùa mưa có cần tưới cho sâm thổ hào ở Di Linh không?
Thường không. Chỉ tưới khi có đợt nắng kéo dài nhiều ngày giữa mùa mưa và đất mặt luống đã khô. Tưới thừa trong mùa mưa là cách nhanh nhất làm thối gốc ở vùng này. Mùa khô ngắn thì tưới ít mà đều, tránh làm ướt lá chiều tối.
Sương mù buổi sáng có hại cho sâm thổ hào không?
Sương làm lá ướt lâu, tạo điều kiện cho bệnh trên lá. Bản thân sương không giết cây, nhưng nếu cây trồng dày, gốc rậm, không có nắng sớm thì bệnh dễ lan. Chọn sườn đón nắng sáng và trồng thưa là hai cách giảm ảnh hưởng hiệu quả.