Ở các thung lũng khô nóng như Ayun Pa, Krông Pa cũ (Gia Lai) hay Ea Súp cũ (Đắk Lắk), đất xám và cát pha tơi xốp khá gần với đất vùng gốc của sâm thổ hào, nên củ có thể phát triển thẳng và đẹp; điều quyết định là có giữ được nước cho cây qua mùa khô dài và nóng hay không. Không có nước tưới chủ động, thử trồng ở đây gần như chắc chắn thất bại trong năm đầu.
Nói cách khác, ở vùng khô hạn, bài toán sâm thổ hào là bài toán nước. Đất, nắng và nhiệt độ đều tương đối thuận; mọi kỹ thuật trong bài này xoay quanh việc dùng ít nước nhất mà cây vẫn sống và lớn.
Vì sao đất vùng khô hạn lại gần với đất vùng gốc
Sâm thổ hào quen sống trên đất cát pha miền Trung: hạt đất thô, thoát nước nhanh, củ dễ đâm thẳng xuống mà không bị nghẹt. Ở các thung lũng khô hạn của Tây Nguyên, phần lớn đất là đất xám hình thành trên đá mẹ nghèo, nhiều cát, tơi, thoát nước tốt. Về cấu trúc đất, đây là nơi giống vùng gốc hơn cả những cao nguyên bazan màu mỡ.
Điểm khác nằm ở khí hậu. Vùng cát miền Trung có mưa tập trung cuối năm và có độ ẩm từ biển; các thung lũng khuất núi ở Tây Nguyên nằm trong vùng ít mưa hơn các cao nguyên xung quanh, mùa khô dài và nóng, gió khô thổi xuống thung lũng. Đất cát vốn giữ nước kém, gặp nắng gió như vậy thì khô kiệt chỉ sau vài ngày không tưới.
Đất xám cũng nghèo mùn và dinh dưỡng. Cây có thể sống nhưng còi nếu không được bổ sung hữu cơ. Việc thêm hữu cơ ở đây vì thế có hai tác dụng cùng lúc: nuôi cây và tăng khả năng giữ nước của đất.
Ở vùng có đất phù sa ven sông Ba, sông Ayun hay ruộng lúa được tưới bằng hệ thống thuỷ lợi, đất mịn và ẩm hơn nhiều. Những chỗ đó gần nước nhưng dễ úng trong mùa mưa và không phải loại đất cây ưa; gò đất xám cao ráo cạnh đó thường đáng thử hơn.
Nguồn nước thường có và cách dùng cho luống sâm
Trước khi gieo hạt, xác định rõ luống thử sẽ lấy nước từ đâu trong những tháng khô nhất. Bảng dưới liệt kê các nguồn hay gặp ở vùng khô hạn và lưu ý khi dùng.
| Nguồn nước | Thuận lợi | Lưu ý |
|---|---|---|
| Kênh mương thuỷ lợi | Lượng nước lớn trong lịch cấp nước | Lịch cấp theo ruộng lúa, có lúc ngưng; cần chỗ trữ để dùng giữa các đợt |
| Giếng đào, giếng khoan | Chủ động, gần vườn | Có giếng cạn hoặc nhiễm phèn, mặn ở một số nơi; nên kiểm chất lượng nước |
| Ao, hồ trữ nước mưa | Tận dụng nước mùa mưa cho mùa khô | Bốc hơi mạnh; ao nhỏ có thể cạn trước cuối mùa khô |
| Bồn, thùng chứa cạnh nhà | Đủ cho vài chục gốc, tưới tay | Chỉ hợp quy mô rất nhỏ |
Nếu nguồn nước duy nhất là kênh tưới lúa, hãy xem lịch cấp nước của mùa khô trước. Khoảng ngưng cấp nước dài nhất trong năm là thời gian luống sâm phải tự sống bằng nước trữ.
Làm luống để giữ nước thay vì thoát nước
Ở vùng mưa nhiều, luống cao để thoát nước; ở vùng khô hạn, luống cần cân bằng giữa thoát nước trong vài tháng mưa và giữ nước trong nhiều tháng khô. Các bước dưới đây đi theo hướng đó.
- Đào sâu, trộn thật nhiều phân hữu cơ hoai, mùn, trấu hun vào lớp đất làm luống; đất xám càng nhiều hữu cơ càng giữ ẩm tốt.
- Lên luống thấp hơn so với vùng bazan mưa nhiều, đủ để nước không đọng khi mưa lớn nhưng không quá cao làm luống khô nhanh.
- Làm mặt luống hơi lõm ở giữa hoặc có gờ hai bên để nước tưới thấm xuống gốc thay vì chảy tràn ra rãnh.
- Đặt dây nhỏ giọt hoặc ống tưới dọc giữa luống trước khi trồng để không phải đào xới lại về sau.
- Trồng cây con, tưới đẫm một lần cho đất lắng chặt quanh bầu rễ.
- Tủ gốc thật dày bằng rơm, cỏ khô, lá; lớp tủ là thứ giữ nước quan trọng nhất ở vùng này.
Trong vài tháng mưa, theo dõi xem luống có đọng nước không. Đất xám thoát tốt nên ít khi úng, nhưng chỗ trũng trong lô vẫn có thể ngập ngắn ngày sau những trận mưa rất lớn.
Tưới tiết kiệm mà cây vẫn lớn
Tưới vào gốc, không tưới lên lá. Nước phun lên lá trong nắng nóng phần lớn bốc hơi trước khi kịp xuống đất. Tưới sát gốc bằng ống nhỏ, bình có vòi hoặc nhỏ giọt đưa nước đúng chỗ rễ cần.
Tưới sáng sớm hoặc chiều muộn. Giữa trưa, mặt đất cát nóng và nước bốc hơi rất nhanh. Tưới vào lúc mát giúp nước thấm sâu hơn, rễ có thời gian hút trước khi nắng lên.
Tưới ít mà đều. Đất cát giữ nước kém; một lần tưới thật đẫm rồi để khô nhiều ngày làm phần lớn nước thấm mất xuống sâu, quá tầm rễ. Chia nhỏ lượng nước thành nhiều lần giúp đất luôn ẩm vừa ở tầng củ.
Kiểm tra trước khi tưới. Bới lớp tủ, chọc ngón tay xuống đất. Đất còn mát, ẩm thì chưa cần tưới; khô ráp thì tưới. Thói quen này tiết kiệm nước hơn mọi lịch tưới cố định.
Ưu tiên khi thiếu nước. Nước cạn giữa mùa khô thì dồn cho cây con năm đầu, cây sắp đào lùi lại sau. Cây đã lớn, củ to chịu hạn tốt hơn cây con nhiều.
Lịch trồng ở vùng khô hạn
Ở vùng khô hạn, mùa mưa thường ngắn hơn và đến muộn hơn so với các cao nguyên bao quanh. Vì vậy, chờ mưa thật sự đều rồi mới trồng là nguyên tắc quan trọng; những cơn mưa rào lẻ đầu mùa không đủ để cây con sống nếu sau đó nắng lại vài tuần.
Cách an toàn là ươm cây con trong bầu gần nhà, nơi tưới dễ nhất, trong cuối mùa khô. Khi mưa đã ổn định, đem cây ra luống. Cây con có trọn mùa mưa ngắn ngủi để ăn sâu rễ trước khi bước vào mùa khô dài, và trong mùa khô đó anh chị vẫn phải tưới.
Một số người ở vùng khô thử trồng sâm thổ hào ngay sau vụ lúa, tận dụng đất còn ẩm và nước kênh. Cách làm này có thể hợp nếu lô đất đủ cao, không bị nước ruộng thấm ngang, và anh chị biết chắc lịch cấp nước những tháng sau. Đây vẫn là thử nghiệm, chưa phải kinh nghiệm phổ biến.
Dù chọn lịch nào, hãy tính ngược từ mùa khô: cây cần bao nhiêu tháng đã bén rễ trước khi mưa dứt, và anh chị có đủ nước cho bao nhiêu tháng khô sau đó. Nếu phép tính cho thấy cây phải tự sống vài tuần không nước giữa mùa khô, hãy thu nhỏ luống hoặc dời lịch, chứ đừng tăng số cây.
Những dấu hiệu cây đang thiếu nước
Ở vùng khô hạn, nhận ra sớm cây thiếu nước giúp anh chị xử lý trước khi củ bị ảnh hưởng. Đi thăm luống vào giữa trưa và chiều muộn, so sánh hai thời điểm.
- Lá rũ buổi trưa, hồi lại buổi chiều: phản ứng thường gặp khi nắng gắt, chưa đáng lo nếu đất còn ẩm.
- Lá rũ cả chiều tối: rễ không lấy đủ nước, cần tưới ngay.
- Mép lá cháy nâu, giòn: thiếu nước kéo dài hoặc gió khô; kiểm tra lớp tủ và hướng gió.
- Lá vàng từ dưới gốc lên: cây tự bỏ lá già để giữ nước; có thể là thiếu nước hoặc thiếu dinh dưỡng.
- Cây lụi gần hết lá: cây đang ngủ để chống hạn; kiểm tra củ còn chắc thì vẫn sống.
- Đất nứt quanh gốc: đất đã khô sâu, lớp tủ quá mỏng hoặc đã bị gió thổi bay.
Nếu lá vàng úa mà đất vẫn ẩm, đó không phải thiếu nước. Hãy xem chuyên mục sâu bệnh của trang hoặc hỏi trạm bảo vệ thực vật để tìm nguyên nhân khác.
Đào và giữ củ trên đất cát pha vùng nóng
Một lợi thế rõ của đất xám, cát pha là lúc đào củ. Đất rời, củ ít rễ phụ bám chặt, dùng thuổng hoặc cuốc nhỏ xới dọc luống là nhấc được củ khá nguyên vẹn, ít gãy hơn hẳn so với đất đỏ bazan dẻo quánh. Đất cát cũng rũ sạch nhanh, củ không phải rửa nhiều.
Thời điểm đào thuận nhất thường rơi vào mùa khô, khi đất ráo. Nhưng chính cái nóng của vùng khô hạn lại là bất lợi sau khi đào: củ tươi nhiều nước, để giữa nắng chỉ ít giờ là vỏ héo, mất nước và nhanh xuống chất lượng. Nên đào vào sáng sớm hoặc chiều muộn, gom củ vào chỗ râm ngay, phủ bao tải ẩm nếu phải để chờ.
Không nên tưới đẫm luống ngay trước khi đào cho dễ nhổ: củ hút thêm nước, dễ nứt và dễ dập khi vận chuyển. Ngưng tưới vài ngày trước khi đào thường giúp củ chắc hơn mà đất cát vẫn đủ tơi để đào.
Cách rửa, phơi, sấy đơn giản và giữ củ tươi vài ngày ở nhà vườn có trong chuyên mục thu hoạch của trang. Với vùng nắng nhiều như thung lũng khô hạn, phơi lát ngoài trời thường thuận hơn vùng sương ẩm, nhưng phải tránh bụi đất cát bay bám vào lát khi gió mạnh.
Có nên chọn vùng khô hạn để trồng sâm thổ hào?
Nếu anh chị đang sống ở vùng khô hạn và có sẵn nguồn nước, đây là nơi đáng thử vì đất gần với đất vùng gốc. Củ trên đất xám tơi thường thẳng, ít rễ phụ, dễ đào. Nắng nhiều giúp cây quang hợp mạnh. Sâu bệnh do ẩm như thối gốc thường ít hơn vùng mưa nhiều.
Nhưng nếu anh chị đang ở nơi khác và tính chuyển tới vùng khô hạn chỉ vì nghe nói đất cát hợp sâm, hãy cân nhắc kỹ. Chi phí và công sức cho nước tưới trong mùa khô dài là gánh nặng thực sự, và năm hạn nặng có thể làm nguồn nước cạn đúng lúc cây cần nhất.
Lời khuyên vẫn như mọi vùng khác: thử vài luống trên đất sẵn có, có nguồn nước chủ động, qua ít nhất một mùa khô đầy đủ, rồi mới quyết định. Đừng mua đất, khoan giếng mới hay đầu tư hệ thống tưới lớn chỉ dựa trên một vụ thử.
Ở chiều ngược lại, nếu gia đình anh chị đã quen làm vườn trên đất xám, đã có ao trữ hoặc giếng ổn định cho rau màu mùa khô, thì vài luống sâm thổ hào chỉ là thêm một loại cây vào lịch tưới sẵn có. Khi đó rủi ro nhỏ và vụ thử rất đáng làm.
Câu hỏi thường gặp
Ayun Pa có trồng được sâm thổ hào không?
Có thể thử trên các gò đất xám, cát pha cao ráo, với điều kiện có nguồn nước tưới chủ động suốt mùa khô. Đất ở đây khá gần đất vùng gốc của cây. Khó khăn chính là nắng nóng và khô hạn kéo dài; không có nước thì cây con năm đầu khó sống qua mùa khô.
Đất xám có tốt cho củ sâm thổ hào không?
Đất xám tơi, thoát nước, giúp củ phát triển thẳng và dễ đào. Nhược điểm là nghèo dinh dưỡng và giữ nước kém. Bổ sung nhiều phân hữu cơ hoai, tủ gốc dày và tưới đều thì đất xám thường là nền đất đáng thử cho sâm thổ hào.
Tưới nhỏ giọt có cần thiết khi trồng sâm thổ hào ở vùng khô không?
Không bắt buộc với quy mô nhỏ; tưới tay sát gốc vào sáng sớm vẫn hiệu quả. Nhỏ giọt có lợi khi số gốc nhiều hoặc nguồn nước hạn chế, vì đưa nước đúng gốc và giảm thất thoát. Nên đặt dây trước khi trồng để không phải xới đất về sau.
Cây sâm thổ hào lụi hết lá giữa mùa khô có chết không?
Chưa chắc. Cây có thể lụi lá để giảm mất nước trong khi củ dưới đất vẫn sống. Bới nhẹ một gốc kiểm tra: củ chắc, mầm ở cổ củ còn tươi thì cây thường nảy lại khi có nước. Củ mềm nhũn, có mùi lạ thì cây đã hỏng.
Nước giếng có phèn có dùng tưới sâm thổ hào được không?
Nước phèn nặng có thể làm hại rễ và làm đất xấu đi theo thời gian. Nếu nước giếng có vị chua, màu vàng hoặc để lại cặn khi khô, nên nhờ khuyến nông hoặc phòng thử nghiệm kiểm tra. Có thể trữ nước trong bể cho lắng trước khi tưới.
Ở vùng khô hạn có nên che lưới cho sâm thổ hào không?
Che nhẹ có ích cho cây con mới trồng và trong những tuần nắng gắt nhất, giúp giảm mất nước. Cây trưởng thành thường chịu được nắng trực tiếp. Không nên che quá tối hay quá lâu vì cây vươn yếu, ít củ. Lưới chắn gió thường có tác dụng hơn lưới che nắng.