Đất cát ở Quảng Trị và Huế trồng được sâm thổ hào, nhưng không phải lô cát nào cũng như nhau. Cây sâm thổ hào (sâm Bố Chính, họ Bông) ưa nắng, sợ úng hơn sợ khô, nên đất cát thoát nước tốt là lợi thế lớn. Chỗ khó nằm ở hai đầu: cát trắng sát biển quá nghèo và quá nóng, còn cát trũng ven bàu thì ngập khi mưa lớn. Lô hợp nhất thường là cát pha có chút thịt, nằm cao hơn mặt ruộng xung quanh, gần nguồn nước tưới mùa nắng.
Bài này giúp anh chị phân biệt bốn kiểu đất cát hay gặp ở dải ven biển từ vùng Quảng Bình cũ, qua Quảng Trị cũ, tới các vùng cát ven phá của thành phố Huế, và tự kiểm lô đất của mình bằng vài thao tác đơn giản trước khi bỏ công làm luống. Phần nhận dạng cây sâm đã có ở trang Bố Chính; ở đây chỉ bàn chuyện đất dưới góc nhìn của củ.
Vì sao cây sâm thổ hào hợp với đất cát
Củ sâm thổ hào là rễ phình to, mọng nước, nhiều chất nhầy và tinh bột. Kiểu củ này sợ nhất là nằm lâu trong đất bão hoà nước: rễ thiếu không khí, vi nấm gây thối có điều kiện phát triển, và chỉ sau vài ngày ngập là phần vỏ củ bắt đầu mềm. Đất cát có hạt to, khe hở giữa các hạt lớn, nước mưa rút xuống nhanh, nên rủi ro thối củ trên cát thấp hơn hẳn trên đất sét hay đất thịt nặng.
Lợi thế thứ hai là hình dáng củ. Trên đất tơi, củ ăn thẳng xuống, ít bị chẻ nhánh, ít cong queo, lúc đào ra rũ nhẹ là sạch đất. Người trồng ở vùng gốc quen nói củ sâm trên cát “trắng và thẳng”, và đó là điều dễ thấy khi so với củ đào lên từ đất nặng, nơi củ hay dính đất, phân nhánh và khó làm sạch.
Nhưng cát cũng có giá của nó. Đất cát giữ nước kém, giữ phân kém, nóng lên rất nhanh dưới nắng trưa, và gặp gió mạnh thì bay. Nghĩa là cây hợp đất cát không có nghĩa là cứ cát là trồng được. Người trồng giỏi ở vùng cát thực chất là người biết bù những gì cát thiếu: thêm chất hữu cơ, tủ gốc, chắn gió và tưới đúng lúc. Ba bài khác trong chuyên mục này đi sâu từng việc; bài này dừng ở bước đầu tiên là chọn đúng lô.
Bốn kiểu đất cát hay gặp và điều mỗi kiểu đòi hỏi
Dải ven biển Quảng Trị – Huế không phải một màu cát. Đi từ biển vào đồng, anh chị thường gặp lần lượt các kiểu dưới đây, xen kẽ nhau tuỳ địa hình. Bảng chỉ mô tả theo cảm quan người trồng, không thay cho kết quả phân tích đất.
| Kiểu đất | Nhận ra bằng mắt và tay | Với cây sâm | Việc phải làm nếu trồng |
|---|---|---|---|
| Cát trắng sát biển, cồn cát | Hạt rời, trắng sáng, nắm ẩm buông tay là rã, gần như không có mùn | Thoát nước rất tốt nhưng nghèo, nóng, khô nhanh, gió và hơi muối nhiều | Bổ sung nhiều hữu cơ, chắn gió, tủ dày; thường chỉ nên thử vài luống |
| Cát vàng hoặc vàng đỏ nội đồng | Màu vàng, có chút bám tay, nắm ẩm giữ khối được một lúc | Hợp hơn cát trắng: giữ ẩm khá hơn, ít nóng bỏng hơn | Bón hữu cơ đều đặn, tủ gốc, tưới mùa nắng |
| Cát pha thịt ven ruộng, ven sông | Màu xám nâu, sờ hơi mịn, nắm ẩm thành khối, bóp mới vỡ | Thường là lô tốt nhất cho củ nếu không bị ngập | Kiểm mức ngập mùa lũ, lên luống cao |
| Cát trũng ven bàu, trằm | Ẩm quanh năm, có rêu, cỏ ưa nước, mặt đất sẫm màu | Úng khi mưa lớn, nước ngầm sát mặt | Thường không nên trồng sâm; nếu muốn thì luống rất cao và chỉ thử nhỏ |
Ranh giới giữa các kiểu này không rõ như trên bảng. Một mảnh vườn vài sào có thể vừa có chỗ cát trắng ở gò, vừa có chỗ cát pha ở vạt thấp. Vì vậy việc đọc đất nên làm theo từng vạt, không kết luận cho cả lô sau khi xem một chỗ.
Tự đọc lô đất bằng tay và một cái hố
Không cần dụng cụ đắt tiền để biết lô đất đại khái ra sao. Anh chị chọn ba đến năm điểm rải đều trên lô, gồm cả chỗ cao nhất và chỗ thấp nhất, rồi làm lần lượt các bước sau vào một ngày đất vừa ẩm, không ngay sau mưa lớn.
- Nắm đất: bốc một nắm đất ở độ sâu một gang tay, vẩy chút nước cho ẩm, bóp chặt rồi mở tay. Đất rã ngay là cát gần như thuần; giữ được khối, bóp nhẹ mới vỡ là cát pha có thịt.
- Se sợi: vê nắm đất ẩm giữa ngón cái và ngón trỏ thành một dải mỏng. Không thành dải là cát; thành dải ngắn rồi gãy là cát pha; thành dải dài, bóng là đất đã nhiều sét.
- Đào hố quan sát: đào một hố sâu khoảng nửa mét, thành hố thẳng. Nhìn màu đất theo tầng, tìm lớp cứng, lớp sét, lớp sỏi hay lớp cát chặt. Củ sâm cần một tầng tơi đủ sâu; lớp cứng nông sẽ làm củ ngắn và chẻ.
- Xem nước trong hố: để hố qua một đêm. Sáng hôm sau đáy hố có nước rỉ vào là mực nước ngầm nông, mùa mưa sẽ úng.
- Đổ nước thử thấm: đổ một xô nước vào hố khác đã đào sẵn và đếm thời gian nước rút hết. Rút trong vài phút là cát rất rời, giữ nước kém; để nguyên cả buổi là thoát nước chậm.
- Ghi lại: ghi từng điểm vào sổ, vẽ sơ đồ lô và đánh dấu chỗ nào hợp, chỗ nào phải cải tạo, chỗ nào bỏ qua.
Sau vòng kiểm này, nếu định làm vài sào trở lên, anh chị nên lấy mẫu đất gửi phân tích để biết độ chua, chất hữu cơ và độ mặn. Cơ quan khuyến nông hoặc trạm trồng trọt, bảo vệ thực vật ở địa phương thường chỉ được nơi nhận mẫu.
Vị trí của lô quan trọng không kém loại đất
Cao hay thấp so với xung quanh. Cùng một loại cát pha, lô nằm cao hơn mặt ruộng lúa bên cạnh vài gang tay đã an toàn hơn nhiều khi mưa lớn. Lô nằm ở chỗ trũng, nước từ các gò cát xung quanh dồn về, thì dù đất tốt cũng khó giữ củ qua mùa mưa.
Khoảng cách tới biển và phá. Càng sát biển, gió càng mạnh, hơi muối bám lá càng nhiều, cát càng rời. Những lô nằm sau một dải rừng phi lao hay sau làng thường dễ chịu hơn lô trống ngay trên cồn cát.
Nguồn nước gần nhất. Mùa gió Lào trên cát không tưới là cây con chết. Lô xa giếng, xa ao, phải kéo ống dài hoặc gánh nước thì công tưới sẽ ăn mòn ý định trồng sâm rất nhanh.
Lối vào mùa mưa. Đường đất cát mùa nắng đi dễ, nhưng có những đoạn ngập khi lũ. Nếu phải chở phân, chở củ qua đoạn đó thì nên tính trước.
Đã trồng gì ở đó. Lô vừa trồng đậu bắp, bông vải hay cây cùng họ Bông có thể còn mầm bệnh, sâu hại chung. Lô trồng lạc, khoai lang mấy vụ thường tơi xốp, dễ bắt đầu hơn.
Những dấu hiệu nên dừng lại hoặc chỉ thử nhỏ
Có những lô mà người mới nên dừng lại hoặc chỉ trồng vài luống để xem trước một mùa. Dưới đây là những dấu hiệu hay gặp ở vùng cát Quảng Trị – Huế, ghi lại từ cách các nhà vườn thường nhìn đất.
- Đáy hố quan sát đọng nước sau một đêm vào mùa khô: mùa mưa chắc chắn lô này sẽ úng.
- Lô nằm trong vùng từng bị nước lũ tràn qua mấy năm gần đây; hỏi người già trong xóm là biết.
- Cát trắng thuần không có chút mùn, cây cỏ mọc thưa và còi, mặt cát bị gió thổi gợn sóng.
- Nước giếng gần lô có vị lợ vào cuối mùa nắng, hoặc thấy lá cây xung quanh cháy mép dù được tưới.
- Có một lớp cứng, lớp sét hay lớp đá ong nông, đào chưa tới hai gang tay đã chạm.
- Lô nằm trong rừng phòng hộ ven biển hoặc đất không rõ ai đang quản lý: đừng trồng, chuyện pháp lý về đất nông nghiệp nên hỏi chính quyền xã phường trước.
Một hai dấu hiệu chưa chắc là lô hỏng, nhưng đó là lý do để anh chị làm thử một luống nhỏ qua đủ một mùa nắng và một mùa mưa, rồi mới quyết định có mở rộng hay không.
Độ chua và độ mặn: hai điều mắt thường không thấy
Màu cát và cảm giác trong tay cho biết cấu trúc đất, nhưng không cho biết đất chua hay mặn tới đâu. Với cát ven biển, đây là hai chỉ số đáng biết nhất. Đất quá chua làm rễ khó hút một số chất dinh dưỡng, cây còi dù được bón; đất có muối làm rễ khó hút nước, lá cháy mép, cây héo vào buổi trưa dù gốc vẫn ẩm.
Đo độ chua có thể dùng bút đo hoặc giấy thử bán ở cửa hàng vật tư nông nghiệp: trộn đất với nước sạch theo hướng dẫn đi kèm, khuấy, để lắng rồi đo phần nước trong. Kết quả của dụng cụ rẻ chỉ mang tính tham khảo, nhưng đủ để biết đất chua rõ hay gần trung tính. Đo ở vài điểm, đừng tin một lần đo.
Độ mặn khó tự đánh giá hơn. Những lô gần cửa sông, ven phá Tam Giang – Cầu Hai, ven các bàu nước lợ, hay đất trước đây từng bị nước triều, nước lũ có mặn tràn vào là những chỗ nên gửi mẫu đi phân tích. Dấu hiệu gợi ý ngoài thực địa là lớp muối trắng mỏng trên mặt đất sau những ngày nắng dài, hoặc cây trồng trước đó cháy mép lá dù đủ nước. Nước tưới cũng có thể mang muối vào đất; chuyện nguồn nước được bàn riêng ở một bài khác trong chuyên mục.
Thử một luống trước khi làm cả lô
Cách chắc nhất để biết đất của mình có hợp không là trồng thử. Một luống thử nên đặt ở chỗ đại diện cho phần lớn lô, không phải chỗ đẹp nhất. Nếu lô có hai kiểu đất rõ rệt, nên làm hai luống thử ở hai chỗ để so sánh.
Trong luống thử, anh chị trồng như sẽ trồng thật: cùng cách lên luống, cùng lượng phân hữu cơ, cùng cách tủ gốc. Điều quan trọng là ghi chép: ngày gieo, ngày cây mọc, những đợt nắng nóng, đợt mưa lớn, những lần cây héo, lá vàng hay có cây chết. Cuối mùa, đào thử vài gốc để xem củ có thẳng không, có vết thối không, vỏ có sạch không.
Một vụ thử nghe chậm, nhưng nó tránh được rủi ro lớn nhất của người mới ở vùng cát: bỏ tiền mua giống và làm cả lô rồi mới phát hiện mùa mưa đất bị úng, hoặc mùa nắng không đủ nước tưới. Nhiều nhà vườn thấy rằng luống thử còn giúp họ biết công chăm thực tế của mình, thứ mà không bảng tính nào đoán trước được. Phần tính toán một vụ có ở chuyên mục thu hoạch và tính vụ của trang.
Câu hỏi thường gặp
Cát trắng sát biển có trồng sâm thổ hào được không?
Được ở mức thử, nhưng thường vất vả. Cát trắng rất nghèo dinh dưỡng, nóng nhanh, gió và hơi muối nhiều, nên cây cần nhiều phân hữu cơ, tủ gốc dày, chắn gió và tưới đều. Anh chị nên làm vài luống trước, so với một lô cát pha nếu có, rồi mới quyết.
Đất cát pha thịt có tốt hơn cát thuần cho củ sâm không?
Thường là tốt hơn, vì cát pha giữ ẩm và giữ phân khá hơn mà vẫn thoát nước. Điều kiện là lô đó không bị ngập khi mưa lớn. Cát pha ven ruộng lúa thấp hay bị nước dồn, nên kiểm mức nước mùa lũ trước khi chọn.
Có cần gửi mẫu đất đi phân tích không?
Với vài chục gốc thì tự đọc đất bằng tay và hố quan sát là đủ. Với vài sào trở lên, nên gửi mẫu để biết độ chua, chất hữu cơ và độ mặn, nhất là lô gần biển hay gần phá. Hỏi trạm khuyến nông địa phương chỗ nhận mẫu và cách lấy mẫu cho đúng.
Đất vừa trồng đậu bắp có nên trồng sâm ngay không?
Không nên trồng ngay. Đậu bắp cùng chi với sâm thổ hào, hai cây có thể chung sâu hại và mầm bệnh trong đất. Anh chị nên xen một hai vụ cây khác họ, như lạc hay rau ăn lá, rồi mới trồng sâm trên lô đó.
Làm sao biết lô của mình có bị ngập mùa lũ không?
Cách nhanh nhất là hỏi người sống lâu năm quanh đó xem nước từng lên tới đâu, và quan sát vết rác, vết bùn còn bám ở bờ rào, gốc cây sau mùa mưa. Đào hố qua đêm vào mùa mưa nhỏ cũng cho thấy mực nước ngầm sát mặt hay không.
Đất cát có cần bón vôi trước khi trồng sâm không?
Không nên bón theo thói quen. Đất cát ven biển có nơi chua, có nơi gần trung tính. Đo độ chua bằng bút đo hoặc gửi mẫu trước; chỉ khi đất chua rõ mới bón vôi, liều lượng nên hỏi cán bộ khuyến nông theo kết quả đo.