Trên đất cát ven biển, phân bón cho ruộng sâm thổ hào dễ bị nước mưa và nước tưới cuốn xuống sâu, quá tầm rễ, nên bón một lần nhiều là phí và có thể hại cây. Cách làm hợp lý là lấy phân hữu cơ hoai làm nền để cát giữ được dinh dưỡng, chia phần phân bổ sung thành nhiều lần nhỏ, bón quanh gốc dưới lớp tủ khi đất ẩm, tránh bón ngay trước mưa lớn và tránh dư đạm vì cây lấy củ cần cân đối hơn là tốt lá.
Bài này không đưa liều phân, vì lượng phù hợp phụ thuộc vào kết quả phân tích đất, tuổi cây và nguồn phân của từng nhà. Phần cải tạo cấu trúc đất cát có ở một bài khác trong chuyên mục; bài này tập trung vào dinh dưỡng: vì sao phân biến mất trên cát và làm sao giữ nó lại cho cây.
Vì sao phân bón “biến mất” trên đất cát
Đất giữ chất dinh dưỡng chủ yếu nhờ các hạt sét và mùn, có bề mặt mang điện tích bám giữ những chất như kali, canxi, magie, amoni. Người làm nông học gọi khả năng này là sức chứa trao đổi của đất. Đất cát ven biển có rất ít sét và mùn, nên sức chứa này thấp: phân bón rải xuống không có chỗ bám, tan vào nước trong đất và đi theo nước.
Một số dạng dinh dưỡng di chuyển theo nước đặc biệt dễ, như đạm ở dạng nitrat. Trên cát, sau một trận mưa lớn hoặc vài lần tưới đẫm, phần đạm đó có thể đã xuống sâu hơn nơi rễ sâm hút được. Người trồng thấy cây xanh lên vài ngày sau khi bón rồi lại nhạt màu, và nghĩ là cần bón thêm, trong khi phần lớn phân đã trôi đi.
Hệ quả không chỉ là tốn tiền. Phân trôi xuống tầng nước ngầm nông dưới cát, chính là nguồn nước giếng của cả vùng, và theo dòng chảy ra ao, bàu, phá. Bón tiết kiệm trên cát vì thế vừa là chuyện túi tiền, vừa là chuyện giữ nước sạch cho hàng xóm và cho chính cái giếng nhà mình.
Hữu cơ là nền, phân khoáng là phần bổ sung
Hữu cơ tạo kho chứa. Mùn từ phân chuồng hoai, phân trùn, phân xanh làm tăng sức chứa dinh dưỡng của cát. Mỗi vụ bổ sung hữu cơ là mở rộng thêm chiếc kho đó, để những lần bón sau được giữ lại lâu hơn.
Hữu cơ nhả chậm. Chất dinh dưỡng trong phân hữu cơ được vi sinh vật phân giải dần, nhả ra từ từ. Nhịp nhả chậm đó hợp với đất cát dễ rửa trôi hơn là một lượng lớn phân tan nhanh đổ xuống cùng lúc.
Phân khoáng để bù chỗ thiếu. Khi kết quả phân tích đất hoặc biểu hiện của cây cho thấy thiếu rõ một chất, phân khoáng giúp bù nhanh. Loại và lượng nên hỏi cán bộ khuyến nông dựa trên kết quả đó, không theo thói quen bón của cây khác.
Đừng chỉ trông vào phân khoáng. Ruộng cát chỉ bón phân khoáng, không thêm hữu cơ, thường càng ngày càng khó giữ phân, cây càng phụ thuộc vào những lần bón dồn dập. Cái vòng đó tốn tiền phân mỗi năm một nhiều hơn mà củ không khá lên, và người trồng thường chỉ nhận ra sau vài vụ.
Nhịp bón theo mùa cho ruộng sâm trên cát
Bảng dưới gợi ý nhịp bón cho một vụ sâm ở vùng cát Quảng Trị – Huế, theo mục đích của từng thời điểm. Không có liều lượng; đó là phần anh chị cần hỏi khuyến nông dựa trên đất của mình.
| Thời điểm | Mục đích | Cách làm gợi ý | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Làm đất trước gieo | Tạo nền dinh dưỡng và kho chứa | Trộn phân hữu cơ hoai vào lớp đất luống | Không dùng phân tươi; trộn trước vài tuần |
| Cây con đã bén rễ | Nuôi bộ lá đầu tiên | Bón nhẹ quanh gốc, cách thân một khoảng | Lượng nhỏ, đất phải ẩm |
| Trước mùa gió Lào | Dự trữ cho cây trước giai đoạn khó | Bổ sung hữu cơ quanh gốc rồi tủ dày | Không bón dồn đạm |
| Giữa mùa gió Lào | Tránh làm cây sốc | Hạn chế bón | Cây thiếu nước, phân dễ làm cháy rễ |
| Khi trời dịu, trước mùa mưa | Nuôi giai đoạn củ phát triển | Bón bổ sung theo nhu cầu, ưu tiên cân đối | Không bón ngay trước đợt mưa lớn |
| Mùa mưa lũ | Giữ ruộng | Gần như không bón | Phân bón lúc này phần lớn trôi đi |
Nhịp này chia phần phân thành nhiều lần nhỏ thay vì một hai lần lớn. Trên cát, chia nhỏ tốn thêm công nhưng phần phân cây thật sự dùng được nhiều hơn.
Bón đúng chỗ, đúng lúc trên cát
Cùng một lượng phân, cách bón quyết định bao nhiêu phần vào được tới rễ. Trên cát, những thao tác sau giúp giảm hao hụt.
- Chọn ngày đất ẩm vừa, không phải ngay sau mưa lớn khi đất sũng, cũng không phải khi cát khô kiệt.
- Xem dự báo thời tiết; tránh bón khi sắp có mưa lớn trong vài ngày tới.
- Vạch lớp tủ quanh gốc, rải phân theo vòng cách thân một khoảng, chỗ rễ hút đang hoạt động, không đổ sát cổ thân.
- Lấp một lớp cát mỏng hoặc trộn nhẹ phân vào lớp mặt, rồi kéo lớp tủ phủ lại.
- Tưới nhẹ vừa đủ cho phân tan và ngấm vào vùng rễ; không tưới đẫm ngay sau bón vì sẽ đẩy phân xuống sâu.
- Ghi lại ngày bón, loại phân, luống nào đã bón vào sổ ruộng.
Với ruộng có hệ nhỏ giọt, một số nhà vườn hoà phân tan vào nước tưới với nồng độ thấp, chia rất nhiều lần. Cách này hợp với cát, nhưng cần hỏi kỹ kỹ thuật viên để tránh nồng độ quá cao làm hại rễ và tắc đường ống.
Đọc dấu hiệu trên lá: thận trọng trước khi kết luận
Lá cây cho một số gợi ý về dinh dưỡng, nhưng trên cát ven biển, nhiều nguyên nhân khác như thiếu nước, nước mặn, rễ bị hại cũng cho dấu hiệu tương tự. Bảng dưới chỉ là gợi ý theo nguyên lý chung của cây trồng, không phải chẩn đoán.
| Điều thấy trên cây | Có thể liên quan | Cũng có thể do | Nên làm |
|---|---|---|---|
| Lá già phía dưới vàng đều, cây nhạt màu chung | Thiếu đạm, nhất là sau mưa lớn | Úng rễ, rễ bị tuyến trùng | Xem rễ, xem đất có úng không trước khi bón thêm |
| Mép lá già cháy nâu | Thiếu kali | Nước tưới mặn, hơi muối, nắng gió | Đo độ mặn nước, so với luống được che gió |
| Lá vàng giữa các gân, gân còn xanh | Thiếu một số vi lượng hoặc magie | Đất quá chua hoặc quá kiềm làm cây khó hút | Đo độ chua đất, hỏi khuyến nông |
| Cây xanh đậm, vươn cao, mềm | Thừa đạm | Thiếu nắng do bị che | Giảm đạm, kiểm tra bóng râm |
| Cây còi đều cả ruộng | Đất nghèo chung | Đất mới chưa cải tạo, thiếu nước | Bổ sung hữu cơ, phân tích đất |
Khi dấu hiệu chỉ xuất hiện ở vài cây lẻ, nguyên nhân thường ở gốc và rễ của chính những cây đó, không phải ở dinh dưỡng chung của ruộng. Khi dấu hiệu đều khắp ruộng, mới nghĩ tới đất và phân.
Thừa đạm: lá tốt mà củ không tương xứng
Với cây lấy củ, có một cái bẫy quen thuộc: bón nhiều đạm, cây lên xanh mướt, thân lá to khoẻ, người trồng hài lòng, nhưng khi đào lên củ không lớn tương xứng. Nguyên lý chung trong trồng trọt là đạm thúc phát triển thân lá; khi thừa đạm, cây dồn sức cho phần trên mặt đất nhiều hơn phần tích luỹ dưới đất. Thân lá mềm mọng cũng dễ bị rệp, sâu ăn lá và nấm bệnh hơn.
Trên đất cát, nhiều người bón đạm dồn vì thấy cây nhạt màu nhanh sau mỗi trận mưa. Như đã nói ở trên, cây nhạt màu trên cát thường là do phân đã trôi, không phải do bón thiếu một lần. Giải pháp là bón ít và đều hơn, cùng với hữu cơ, chứ không phải bón nhiều hơn.
Một dấu hiệu khác của thừa đạm là cây vươn cao, đốt thân dài, dễ đổ ngã trong gió. Ở vùng gió như dải cát Quảng Trị – Huế, cây đổ ngã là cây bị gió quật gãy, rễ lung lay, củ bị ảnh hưởng. Bón cân đối, có đủ kali theo kết quả phân tích, thường được khuyến cáo cho các cây lấy củ.
Phân bón lá, chế phẩm và những lời mời chào
Trên thị trường có nhiều loại phân bón lá, chế phẩm sinh học được giới thiệu cho cây dược liệu. Trước khi dùng cho ruộng sâm, anh chị có thể tự hỏi vài điều:
- Ruộng có thật sự thiếu chất mà sản phẩm cung cấp không, hay chỉ là dùng cho chắc?
- Sản phẩm có ghi rõ thành phần, hướng dẫn sử dụng, thời gian cách ly trên nhãn bằng tiếng Việt không, và có được phép lưu hành theo quy định hiện hành không?
- Phun lá trong mùa gió Lào giữa trưa dễ cháy lá; phun trong mùa mưa dầm thì bị rửa trôi. Thời điểm phù hợp thường hẹp.
- Chế phẩm vi sinh cải tạo đất hữu ích hơn khi đất đã có hữu cơ cho vi sinh vật sống; rải lên cát trần thường ít tác dụng.
- Những lời hứa kiểu củ to gấp đôi, tăng năng suất vượt mức nên được xem là quảng cáo, không phải thông tin kỹ thuật.
- Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật trước khi dùng sản phẩm lạ trên cây lấy củ làm thực phẩm.
Ruộng sâm trên cát cần trước hết là hữu cơ, nước và sự kiên nhẫn. Không sản phẩm nào thay được ba thứ đó.
Phân tích đất và sổ bón phân: biết mình đang bón cho cái gì
Bón phân mà không biết đất thiếu gì giống như đoán mò. Với ruộng sâm từ vài sào trở lên, phân tích đất trước vụ đầu và sau vài vụ là khoản đầu tư hợp lý. Kết quả cho biết độ chua, chất hữu cơ, các chất dinh dưỡng chính, và ở vùng ven biển là cả độ mặn. Dựa vào đó, cán bộ khuyến nông có thể gợi ý loại phân và lượng bón phù hợp hơn mọi công thức chung.
Sổ bón phân là phần còn lại. Mỗi lần bón ghi ngày, loại, lượng ước chừng, luống, thời tiết trước và sau. Cuối vụ, đặt sổ cạnh kết quả đào củ từng luống. Sau hai ba vụ, anh chị sẽ thấy những mẫu lặp lại: luống nào bón hữu cơ đều cho củ chắc hơn, lần bón nào trùng trận mưa lớn thì gần như vô ích. Những hiểu biết đó thuộc về riêng lô đất của anh chị, và là thứ giúp ruộng cát ngày càng đỡ tốn phân hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bón phân cho sâm trên cát bao nhiêu lần một vụ là vừa?
Không có số lần cố định, nhưng trên cát nên chia phần phân thành nhiều lần nhỏ thay vì một hai lần lớn, tránh giữa mùa gió Lào và mùa mưa lũ. Lượng và loại phân nên hỏi cán bộ khuyến nông dựa trên kết quả phân tích đất.
Vì sao bón xong cây xanh lên rồi lại nhạt màu nhanh?
Trên đất cát, phần đạm dễ tan theo nước mưa và nước tưới xuống quá tầm rễ, nên hiệu quả chỉ kéo dài ngắn. Bổ sung hữu cơ để cát giữ phân tốt hơn và chia nhỏ lần bón thường hiệu quả hơn là bón thêm nhiều.
Phân gà có bón trực tiếp cho sâm được không?
Phân gà tươi rất nóng, có thể làm hại rễ non và kéo sâu bọ. Nên ủ kỹ cho hoai hẳn rồi mới dùng, và dùng lượng vừa phải vì phân gà khá giàu đạm. Rải quanh gốc, không đổ sát thân.
Tro bếp có dùng bón cho sâm trên cát được không?
Tro bếp có kali và có tính kiềm. Dùng ít có thể có ích ở đất chua, nhưng dùng nhiều trên cát ít đệm có thể làm đất chuyển sang kiềm. Nên đo độ chua của đất trước, và không coi tro là phân chính.
Có cần bón phân trong năm thứ hai nếu giữ cây lâu hơn?
Có, vì sau một năm cát đã mất phần lớn hữu cơ và dinh dưỡng bổ sung ban đầu. Đầu xuân năm thứ hai nên bổ sung hữu cơ quanh gốc, rồi bón bổ sung theo nhịp như năm đầu, vẫn tránh mùa gió Lào và mùa lũ.