Ngoài sâu bệnh, củ sâm thổ hào hay bị chuột đào ăn, cây con bị dế dũi cắn đứt rễ, lá non bị ốc sên, sên trần gặm trong mùa mưa. Cách giữ vườn hiệu quả là đọc đúng dấu vết để biết con gì, rồi chặn bằng rào lưới, dọn chỗ ẩn nấp, bẫy cơ học và nhặt tay; bả độc chỉ nên dùng khi có hướng dẫn và tuyệt đối tránh nơi có trẻ em, vật nuôi.
Những con vật này không phải sâu bệnh theo nghĩa hẹp, nhưng ở nhiều vườn chúng gây mất củ nhiều hơn cả bệnh. Củ sâm thổ hào mọng nước, nhiều tinh bột, nằm ở độ sâu vừa tầm cào của chuột, nên vườn gần ruộng lúa, bờ bụi, kho thóc thường gặp rắc rối.
Đọc dấu vết: con nào đã ghé vườn
Mỗi con vật để lại kiểu dấu vết riêng. Đi vườn sáng sớm là lúc dấu vết còn mới nhất:
| Dấu vết | Thủ phạm hay gặp | Thời điểm dễ gặp |
|---|---|---|
| Hang tròn cỡ hai ngón tay ở mép luống, đất đùn, củ bị gặm dở có vết răng song song | Chuột | Củ đã lớn, mùa thu hoạch lúa xong, mùa khô thiếu thức ăn |
| Đường đất đùn nhỏ chạy ngoằn ngoèo trên mặt luống, cây con héo, rễ bị cắn đứt | Dế dũi | Đất ẩm, cây con mới trồng |
| Lá non thủng lỗ lớn không đều, vệt nhớt bóng khô trên lá và đất | Ốc sên, sên trần | Mùa mưa, đêm ẩm, sau mưa |
| Cây con bị cắt ngang gốc qua đêm, bới gần thấy con sâu cuộn tròn | Sâu xám trong đất | Mới trồng, đất nhiều cỏ |
| Lá bị mổ, cây bị bới tung, đất văng khỏi luống | Gà, vịt thả rông | Ban ngày |
| Luống bị giẫm, ngọn bị gặm cao | Dê, bò, chó chạy qua | Vườn không rào |
Đôi khi một vườn bị nhiều con cùng lúc. Bắt đầu từ thứ gây hại lớn nhất cho mục tiêu của mình: vườn lấy củ thì chuột là ưu tiên, vườn ươm và vườn mới trồng thì dế dũi, sâu xám và ốc sên.
Chuột: vì sao củ sâm thổ hào hút chúng và cách giảm sức hút
Chuột tìm thức ăn bằng khứu giác rất nhạy. Củ sâm thổ hào giàu tinh bột và nước, đặc biệt hấp dẫn khi đồng ruộng xung quanh vừa thu hoạch xong, chuột mất nguồn thức ăn và đi tìm chỗ mới. Một con chuột có thể đào và gặm dở nhiều củ trong một đêm, để lại vết thương mở đường cho thối củ.
Việc đầu tiên là làm vườn bớt hấp dẫn và bớt chỗ trú: phát quang bờ bụi, cỏ cao quanh vườn, dọn đống rác, đống gạch đá, đống rơm cũ gần luống. Không để thóc lúa, cám, phụ phẩm ăn được rơi vãi gần khu trồng. Chuột ngại băng qua khoảng đất trống quang đãng vì sợ chim săn mồi, nên một dải đất sạch cỏ quanh vườn đã giúp giảm đáng kể.
Mèo nuôi và chim săn mồi như cú là đồng minh tự nhiên. Một số vùng có làm cọc cho cú đậu ở ruộng lúa. Trong vườn sâm, giữ mèo trong nhà vào ban ngày và để mèo đi vườn ban đêm cũng có ích, với điều kiện không dùng bả độc ở khu đó.
Dựng rào lưới chống chuột đào củ
Với vườn nhỏ và vừa, rào lưới chôn chân là cách bền vững nhất để giữ củ. Cách làm phổ biến:
- Chọn lưới thép mắt nhỏ, đủ cứng để chuột không cắn đứt; lưới nhựa mỏng thường bị cắn thủng sau một thời gian.
- Đào rãnh quanh khu trồng, chôn chân lưới sâu xuống đất ít nhất nửa thước tuỳ đất, đầu dưới bẻ gập ra phía ngoài thành hình chữ L để chuột đào xuống gặp lưới chặn ngang.
- Phần lưới nổi trên mặt đất cao vừa đủ để chuột khó nhảy qua, mép trên có thể bẻ ra ngoài.
- Kiểm tra kỹ các góc, chỗ nối lưới, chỗ cửa ra vào; chuột luôn tìm được khe hở nhỏ nhất.
- Giữ dải đất bên ngoài rào sạch cỏ để dễ thấy dấu vết hang mới.
- Với vườn chậu hay luống nhỏ, có thể lót lưới thép dưới đáy luống hoặc bọc lưới quanh bầu đất khi trồng.
Rào lưới tốn chi phí ban đầu nhưng dùng được nhiều vụ, và đặc biệt đáng làm với những luống giữ cây mẹ lấy giống. Mỗi mùa, sau mưa lớn hay lũ, nên đi kiểm tra lại chân rào vì đất trôi có thể làm lộ khe hở. Nếu vườn lớn, có thể rào trước những khu sát bờ bụi, ruộng lúa, nơi chuột vào nhiều nhất.
Bẫy chuột và chuyện bả độc
Bẫy cơ học như bẫy lồng, bẫy kẹp đặt dọc đường chạy của chuột, sát mép rào hoặc cạnh hang, thường bắt được nhiều chuột nếu đặt đúng chỗ. Mồi là thứ chuột quen ăn ở vùng đó, có khi chính là lát củ sâm. Nên đặt bẫy ở nơi trẻ em, chó mèo, gà vịt không với tới, kiểm tra mỗi sáng và xử lý chuột bắt được hợp vệ sinh, đeo găng khi chạm vào.
Bả độc diệt chuột nguy hiểm cho trẻ em, vật nuôi, gia cầm và cả chim, mèo ăn phải chuột trúng độc. Trong vườn gia đình, người viết khuyên không tự ý rải bả. Nếu địa phương tổ chức diệt chuột đồng loạt theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn, hãy tham gia theo đúng cách được hướng dẫn, dùng hộp đựng bả có nắp, thu gom bả thừa và chuột chết, báo cho hàng xóm.
Tuyệt đối không dùng các hoá chất cấm, không dùng điện để diệt chuột. Bẫy điện tự chế đã gây tai nạn chết người ở nhiều nơi và là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm; không có lý do gì để mạo hiểm vì vài củ sâm.
Dế dũi và sâu xám: kẻ thù của cây con
Nhận ra dế dũi. Dế dũi sống trong đất ẩm, đào đường hầm ngay dưới mặt luống, cắn đứt rễ và gốc cây con. Dấu hiệu là những đường đất đùn nhỏ ngoằn ngoèo và cây con héo rải rác dọc theo đường đó.
Bắt bằng nước. Một cách dân gian là đổ nước pha xà phòng loãng vào chỗ đất có đường hầm; dế dũi ngộp sẽ bò lên mặt, nhặt bỏ. Làm vào chiều tối, không đổ quá nhiều làm sũng luống.
Làm đất kỹ trước khi trồng. Cày lật, phơi đất, làm sạch cỏ giúp phơi trứng và con non của dế dũi, sâu xám ra nắng và cho chim bắt. Đây là biện pháp phòng tốt nhất trước khi đưa cây con ra luống.
Bảo vệ từng cây con. Quấn quanh thân cây con một vòng ống giấy, ống nhựa cắt từ chai cũ, cắm sâu xuống đất vài đốt ngón tay, giúp chặn sâu xám cắn gốc trong vài tuần đầu.
Kiểm tra lúc chập tối. Cả dế dũi và sâu xám hoạt động mạnh về đêm. Đi soi bằng đèn pin lúc chập tối quanh các cây vừa bị cắn thường bắt được thủ phạm.
Ốc sên, sên trần trong mùa mưa
Ốc sên và sên trần thích lá non, mầm non, và thường gây hại nặng ở vườn ươm, vườn chậu và luống mới trồng trong mùa mưa. Cách giữ vườn:
- Nhặt tay vào chập tối hoặc sáng sớm sau mưa, khi chúng bò ra nhiều nhất; dùng găng tay hoặc kẹp.
- Đặt bẫy trú ẩn: một tấm ván, miếng ngói, vỏ bưởi úp trên mặt đất ẩm; sáng ra lật lên nhặt sên trốn bên dưới.
- Rải một vòng vật liệu thô ráp, khô quanh gốc như tro bếp nguội, vỏ trấu, vỏ trứng đập vụn; hiệu quả giảm khi trời mưa ướt, cần rải lại.
- Dọn lá mục, cỏ rậm, đống ván gỗ ẩm sát luống, nơi sên ban ngày trú.
- Với chậu trên sân thượng, kê chậu trên giá cao, kiểm tra mặt dưới chậu và lỗ thoát nước.
- Nuôi vịt vào vườn sau thu hoạch hoặc lúc cây đã lớn có thể giúp ăn ốc, nhưng cần quây lại để vịt không bới luống.
Ốc bươu vàng ở vùng trũng ven ruộng lúa có thể bò lên ăn cây non ở luống thấp sát mương; luống cao và rãnh thoát nước tốt giúp hạn chế. Không dùng hoá chất trừ ốc dạng hạt rải bừa bãi trong vườn gia đình, nhất là nơi có gà vịt.
Sên trần và ốc nhỏ thường tăng vọt vào những đợt mưa đầu mùa. Một hai đêm đi nhặt kỹ trong tuần đầu mưa thường giảm hẳn số lượng cho cả mùa, vì bắt được những con trưởng thành trước khi chúng kịp đẻ nhiều trứng.
Gà vịt thả rông và vật nuôi: hàng xóm thân quen nhất
Ở nhiều vùng quê, thứ phá vườn sâm nhiều nhất không phải chuột mà là gà nhà mình hoặc nhà bên. Gà bới đất tìm giun, làm lộ rễ cây con, mổ lá non, có khi bới tung cả luống mới trồng. Chó chạy qua giẫm nát luống, dê và bò gặm ngọn nếu vườn không rào.
Cách giải quyết đơn giản nhất là rào. Với gà, một hàng rào lưới cao vừa phải quanh khu trồng là đủ, hoặc quây gà trong khu riêng ở giai đoạn cây con. Với vườn nhỏ, phủ một lớp lưới mỏng hoặc cành gai lên luống mới trồng trong vài tuần đầu cũng giúp gà không bới được.
Nếu vườn giáp nhà hàng xóm, nói chuyện trước với nhau về chuyện quây gà, giữ chó trong những tuần cây còn non thường hiệu quả hơn mọi biện pháp kỹ thuật. Và khi chính anh chị nuôi gà, có thể tận dụng chúng để dọn sâu, cỏ trên luống đã thu hoạch xong, trước khi làm đất cho vụ mới.
Lịch giữ vườn theo giai đoạn
Mỗi giai đoạn của cây có một nhóm kẻ phá chính. Sắp xếp công việc theo giai đoạn giúp không dàn trải sức:
- Trước khi trồng: cày phơi đất, dọn bờ bụi, dựng rào lưới nếu vườn gần ruộng lúa hoặc có nhiều chuột, quây gà vịt.
- Hai đến bốn tuần đầu sau khi trồng cây con: đi vườn chập tối hai ba ngày một lần, bắt sâu xám, dế dũi, nhặt ốc sên; quấn ống bảo vệ gốc cây con nếu sâu cắn nhiều.
- Giai đoạn cây lớn thân lá: giảm tần suất, tập trung dọn cỏ ven rào và kiểm tra hang chuột mới ở mép luống.
- Khi củ đã lớn và gần mùa đào: đây là lúc chuột hoạt động mạnh nhất quanh vườn; kiểm tra rào kỹ, đặt bẫy dọc đường chạy, không để vãi thức ăn gần luống.
- Sau khi đào củ: dọn sạch củ sót, rễ thừa, vì củ sót là thức ăn nuôi chuột tới vụ sau; có thể cho gà vào bới dọn sâu, cỏ trước khi làm đất mới.
Lịch trên là khung gợi ý; thời điểm cụ thể tuỳ vùng và tuỳ vườn. Ghi lại thời điểm thấy hang chuột mới, đợt ốc sên rộ trong năm đầu sẽ giúp anh chị điều chỉnh lịch này cho sát với vườn mình.
Câu hỏi thường gặp
Chuột có ăn lá sâm thổ hào không hay chỉ ăn củ?
Chuột chủ yếu đào ăn củ vì giàu tinh bột và nước; đôi khi cắn thân, cắn quả. Thấy lá bị mất nhiều thì nghĩ tới sâu, ốc sên hoặc gà vịt trước. Củ bị gặm dở có vết răng song song là dấu hiệu rõ nhất của chuột.
Trồng xen cây có mùi hắc có đuổi được chuột không?
Nhiều người truyền miệng về các loại cây đuổi chuột, nhưng hiệu quả thường không ổn định. Chuột đói vẫn đào củ dù xung quanh có cây mùi gì. Rào lưới, dọn chỗ trú và bẫy vẫn là cách chắc chắn hơn.
Có nên dùng bả chuột trong vườn có trẻ con không?
Không nên. Bả chuột nguy hiểm với trẻ nhỏ, chó mèo, gà vịt. Ở vườn gia đình, nên dùng rào và bẫy cơ học đặt nơi trẻ không với tới. Nếu địa phương diệt chuột tập trung, làm theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn và báo cho cả xóm.
Dế dũi có lợi gì không mà phải giữ lại?
Dế dũi ăn một phần ấu trùng côn trùng trong đất và xới đất, nhưng ở vườn cây con chúng gây hại rõ hơn lợi. Không cần diệt sạch, chỉ cần giữ chúng ở mức không cắn hỏng cây con, bằng làm đất kỹ và bắt khi thấy.
Tro bếp rải quanh gốc có hại cây không?
Tro bếp nguội rải mỏng quanh gốc thường không hại cây và giúp cản ốc sên khi khô. Tro có tính kiềm, rải quá dày, quá thường xuyên làm thay đổi độ chua của đất. Không dùng tro còn nóng, tro từ đốt rác nhựa.
Đào củ sớm để tránh chuột có được không?
Đào củ quá sớm thì củ nhỏ, chưa đủ tuổi, công sức cả vụ bị giảm. Nếu chuột phá nhiều, nên rào và bẫy để giữ tới khi củ đủ tuổi. Có thể đào trước những gốc ở khu bị phá nặng nhất nếu củ đã gần đủ tuổi.