Sâm thổ hào trồng được trên sân thượng nhà phố ở TP.HCM, trong thùng sâu, giá thể thoát nước, đặt chỗ có nắng sáng và được kê cao khỏi sàn bê tông. Ba thứ làm hỏng cây trên sân thượng Sài Gòn nhiều nhất là sức nóng hắt lên từ sàn và tường vào tháng 3 – 5, mưa giông xối xả làm đọng nước trong thùng, và việc tưới không theo kịp đất trong thùng khô rất nhanh. Giải quyết ba thứ đó thì cây thường sống khỏe và cho củ, dù củ trong thùng thường nhỏ hơn ngoài ruộng.
Bài này viết riêng cho điều kiện đô thị miền Nam: nóng quanh năm, nắng chiều hướng tây gay gắt, mưa giông buổi chiều mùa mưa, nhà sát nhà. Phần chung về chọn chậu, trộn giá thể, bón phân cho cây trồng chậu có ở danh mục trồng trong chậu và vườn nhà; ở đây đi sâu vào những gì sân thượng TP.HCM khác với một ban công mát hay một mảnh vườn đất.
Sân thượng Sài Gòn khác vườn đất ở đâu
Trong vườn đất, rễ cây có cả một khối đất lớn bên dưới để giữ ẩm và giữ nhiệt độ ổn định. Trong thùng trên sân thượng, toàn bộ thế giới của củ sâm chỉ là vài chục lít giá thể, bao quanh là nhựa hoặc xốp mỏng, bên dưới là sàn bê tông phơi nắng cả ngày. Vào những tháng nóng nhất, sàn bê tông và tường hướng tây hấp nhiệt rồi tỏa ngược lại vào buổi chiều và cả buổi tối, làm giá thể trong thùng nóng lên rõ rệt.
Thứ hai là gió. Sân thượng cao hơn mặt đất, giữa các khối nhà có những luồng gió mạnh, nhất là khi giông kéo tới vào chiều mùa mưa. Cây sâm thổ hào có thân mảnh, lá to hình mũi tên, dễ bị quật gãy khi không có chỗ khuất.
Một điều ít ai để ý là bóng của nhà bên cạnh. Ở những dãy nhà phố san sát, nhà hàng xóm cao hơn một hai tầng có thể che mất nắng buổi sáng hoặc buổi chiều của sân thượng. Bóng đó còn thay đổi theo mùa vì đường đi của mặt trời lệch dần trong năm. Trước khi xếp thùng cố định, nên quan sát vài ngày xem góc nào nhận nắng bao nhiêu giờ, vì sâm thổ hào thiếu nắng sẽ ít hoa và củ nhỏ.
Thứ ba là nước. Thùng khô nhanh trong mùa khô, có khi phải tưới hai lần mỗi ngày. Ngược lại, mùa mưa một trận giông có thể đổ xuống lượng nước lớn trong thời gian ngắn, nếu lỗ thoát của thùng bị nghẹt hay sàn đọng nước dưới đáy thùng thì rễ ngâm nước. Người trồng sân thượng giỏi là người theo kịp hai đầu đó.
Chọn chỗ đặt thùng theo hướng nắng
Ưu tiên nắng buổi sáng. Chỗ có nắng từ sáng tới khoảng đầu giờ chiều là lý tưởng. Cây đủ sáng để ra hoa và nuôi củ, lại tránh được nắng chiều hướng tây gay gắt nhất.
Tránh sát tường hướng tây. Tường hứng nắng chiều tỏa nhiệt rất mạnh. Thùng đặt sát tường đó vào tháng 4 có thể nóng tới mức cây héo rũ dù đất còn ẩm. Kéo thùng ra xa tường một khoảng, hoặc che mặt tường.
Tránh góc nước dồn. Mỗi sân thượng có chỗ nước mưa dồn về trước khi thoát xuống ống. Đặt thùng ở đó là tự chuốc úng. Quan sát một trận mưa lớn để biết nước chảy thế nào trước khi xếp thùng.
Có chỗ khuất gió. Đặt các thùng sâm phía sau một bức tường lửng, giàn cây leo hay một dãy thùng cây khác cao hơn để giảm gió giông. Có thể cắm cọc nhỏ trong thùng cho những cây cao.
Đủ không gian để đi lại. Thùng xếp quá sát nhau thì khó tưới, khó kiểm tra sâu bệnh, và không khí lưu thông kém trong mùa mưa ẩm, dễ phát bệnh lá.
Chống nóng từ dưới đáy thùng
Phần lớn nhiệt làm hại rễ trên sân thượng không đến từ nắng trên đầu mà từ sàn bên dưới. Một số cách người trồng sân thượng thường dùng:
- Kê thùng cao khỏi sàn bằng gạch, kệ sắt, pallet gỗ, để có khoảng trống cho không khí lưu thông dưới đáy và nước thoát ra không đọng quanh thùng.
- Dùng thùng xốp hoặc thùng có thành dày; thùng nhựa mỏng màu đen hấp nhiệt mạnh nhất, nên tránh hoặc bọc bên ngoài.
- Lót tấm cách nhiệt, tấm gỗ hoặc lớp gạch dưới khu đặt thùng để giảm nhiệt hắt lên từ bê tông.
- Xếp các thùng thành cụm thay vì rải rác, để chúng che bóng cho thành của nhau; thùng ngoài cùng phía tây có thể đặt cây chịu nóng khác làm "lá chắn".
- Phủ mặt thùng bằng rơm, xơ dừa, vỏ trấu để giá thể không bị nắng chiếu trực tiếp.
- Tưới làm mát sàn vào chiều tối những ngày nóng nhất, tránh tưới nước lạnh trực tiếp vào gốc cây đang nóng giữa trưa.
Chọn thùng đủ sâu cũng là một cách chống nóng: khối giá thể lớn hơn thì thay đổi nhiệt chậm hơn. Với sâm thổ hào lấy củ, thùng nên sâu từ khoảng bốn tấc trở lên để củ có chỗ đi xuống, đồng thời đáy thùng phải có nhiều lỗ thoát nước.
Mưa giông và nước đọng trong thùng
Mùa mưa ở TP.HCM thường có những trận giông chiều mạnh, nước đổ xuống nhanh. Trên sân thượng, cây không được nền đất hút bớt nước như ngoài vườn; mọi lượng nước rơi vào thùng phải thoát ra qua lỗ đáy. Nếu giá thể quá mịn, quá nhiều đất thịt, hoặc lỗ đáy bị rễ, đất làm nghẹt, nước sẽ đọng trong thùng nhiều giờ.
Để tránh, giá thể cho sâm trên sân thượng nên thoáng hơn giá thể trồng rau: trộn đất với xơ dừa, trấu hun, cát thô và phân hữu cơ hoai, đáy thùng lót một lớp vật liệu thô như sỏi nhẹ, mảnh xốp hoặc than củi để nước thoát nhanh. Lỗ đáy nhiều và đủ to, kiểm tra định kỳ xem có bị bịt không.
Trong mùa mưa, ngưng tưới những ngày đã có mưa và kiểm tra độ ẩm bằng tay trước khi tưới lại. Sau trận giông lớn, nghiêng nhẹ thùng hoặc kiểm tra lỗ thoát để chắc nước đã ra hết. Nếu thấy lá vàng hàng loạt, gốc mềm, giá thể có mùi chua, nên đào nhẹ kiểm tra rễ; rễ thâm, nhũn là đã úng, cần thay giá thể thoáng hơn.
Gió giông đi kèm mưa cũng làm lưới che, giàn tre bay đổ, va vào cây. Buộc chắc khung che, giảm diện tích lưới khi vào mùa giông nếu sân thượng thoáng gió.
Tưới theo mùa trên sân thượng
Nhịp tưới trên sân thượng thay đổi rõ theo mùa. Bảng dưới là khung tham khảo; luôn kiểm tra độ ẩm bằng tay trước khi tưới.
| Thời kỳ | Cách tưới thường hợp | Dấu hiệu cần chỉnh |
|---|---|---|
| Mùa khô nóng (khoảng tháng 2 – 5) | Tưới sáng sớm cho thấm đẫm; ngày nóng gắt có thể tưới thêm nhẹ lúc chiều mát | Lá héo trưa rồi tươi lại chiều là bình thường; héo cả sáng sớm là thiếu nước |
| Đầu mùa mưa (khoảng tháng 5 – 6) | Tưới theo độ ẩm thực tế, nhiều ngày không cần tưới | Mưa thất thường, có ngày nắng gắt sau mưa, vẫn phải để ý |
| Giữa mùa mưa (khoảng tháng 7 – 10) | Gần như không tưới, chủ yếu kiểm tra thoát nước | Giá thể ướt lâu, mặt thùng có rêu là đang thừa nước |
| Cuối mùa mưa, đầu mùa khô (khoảng tháng 11 – 1) | Tưới lại dần khi mưa thưa, tủ mặt thùng | Gió bấc làm thùng khô nhanh hơn dự đoán |
| Trước khi đào củ | Giảm tưới vài tuần để giá thể ráo, củ chắc | Không để khô kiệt làm củ teo |
Với người đi làm cả ngày, một hệ thống tưới nhỏ giọt có hẹn giờ cho dãy thùng là khoản đầu tư giúp giữ cây qua mùa khô. Dù vậy vẫn cần kiểm tra bằng tay vài ngày một lần, vì đầu nhỏ giọt hay bị nghẹt.
Tải trọng và chống thấm: hỏi trước khi xếp thùng
Một thùng giá thể ướt nặng hơn nhiều so với cảm giác khi bê thùng rỗng. Vài chục thùng xếp dày trên sân thượng là một tải trọng đáng kể lên sàn. Nhà phố được thiết kế với khả năng chịu tải khác nhau; sân thượng của nhà xây lâu năm hoặc nhà cải tạo thêm tầng có thể yếu hơn mình tưởng.
Trước khi làm vườn sâm quy mô vài chục thùng, nên hỏi lại người đã thiết kế hoặc xây nhà, hoặc một kỹ sư xây dựng, về khả năng chịu tải của sàn. Ưu tiên xếp thùng nặng dọc theo tường chịu lực và trên dầm, tránh dồn hết vào giữa ô sàn. Không nên tự suy đoán sức chịu của sàn.
Chống thấm là chuyện thứ hai. Nước tưới mỗi ngày, nước rỉ từ đáy thùng, rễ cây len vào khe nứt có thể làm hỏng lớp chống thấm và gây thấm xuống tầng dưới. Kê thùng cao, có khay hứng hoặc rãnh dẫn nước về ống thoát, kiểm tra lớp chống thấm định kỳ. Những việc này không riêng gì cho sâm, nhưng người trồng cây củ thường tưới nhiều hơn và để thùng lâu năm hơn nên càng cần chú ý.
Một năm của mấy thùng sâm trên sân thượng
Ví dụ giả định cho một gia đình trồng chừng mười thùng sâm thổ hào trên sân thượng nhà phố ở TP.HCM:
- Khoảng tháng 3 – 4: mua cây con trong bầu hoặc tự ươm; chuẩn bị thùng, kê gạch, trộn giá thể thoáng.
- Khoảng tháng 5 – 6: trồng mỗi thùng một hoặc vài cây tùy kích thước thùng; che nhẹ vài tuần đầu; tủ mặt thùng.
- Khoảng tháng 7 – 10: kiểm tra thoát nước sau mỗi trận giông; buộc cọc cây cao; theo dõi sâu ăn lá, rệp, ốc sên.
- Khoảng tháng 11 – 12: cây ra hoa, có thể thu quả chín lấy hạt; bón thêm phân hữu cơ hoai trên mặt thùng.
- Khoảng tháng 1 – 3: tưới đều qua mùa khô, che bớt nắng chiều nếu cần.
- Sau khoảng một năm: lật thử một thùng ra xem củ; nếu củ đã đạt thì đào các thùng còn lại vào mùa khô, giữ vài cây khỏe làm giống.
Củ trong thùng thường nhỏ hơn củ ngoài ruộng vì khối đất giới hạn. Nhiều người trồng sân thượng chấp nhận điều đó, vì mục đích chính là có vài củ cho gia đình và một góc xanh có hoa đỏ đẹp trên mái nhà.
Nếu đi vắng dài ngày trong mùa khô, nhờ người tưới hoặc dồn các thùng vào chỗ có bóng chiều và tủ dày mặt thùng trước khi đi. Vài ngày không ai tưới giữa tháng tư là đủ làm mất cả dãy cây con trên sân thượng.
Câu hỏi thường gặp
Thùng xốp có trồng sâm thổ hào được không?
Được và khá phổ biến trên sân thượng vì thùng xốp nhẹ, cách nhiệt tốt hơn nhựa mỏng. Chọn thùng sâu, đục nhiều lỗ thoát ở đáy, kê cao khỏi sàn. Thùng xốp sau vài năm phơi nắng sẽ giòn, vỡ, nên thay khi thấy thành thùng nứt.
Trồng sâm thổ hào trên sân thượng có cần che nắng không?
Cây ưa nắng nhưng trên sân thượng TP.HCM, nhiệt hắt từ sàn và tường cộng với nắng chiều có thể làm cây héo, cháy lá vào tháng 3 – 5. Che nhẹ phía tây hoặc che lưới thưa trong các tháng nóng nhất là hợp lý; các tháng khác nên để cây nhận đủ nắng.
Mỗi thùng trồng mấy cây sâm thổ hào?
Tùy kích thước thùng. Thùng nhỏ nên trồng một cây để củ có chỗ phát triển; thùng lớn, dài có thể trồng vài cây cách nhau đủ xa. Trồng quá dày trong thùng thì củ nhỏ và cây tranh nước, dễ héo trong mùa khô.
Sân thượng có ốc sên, kiến thì làm sao?
Ốc sên hay ra vào đêm ẩm mùa mưa, có thể bắt tay vào buổi tối hoặc rải tro, vỏ trấu quanh gốc làm hàng rào. Kiến thường đi kèm rệp; xử lý rệp thì kiến giảm. Ưu tiên biện pháp thủ công và chế phẩm sinh học, tránh dùng thuốc độc trong khu nhà ở.
Củ sâm trồng thùng trên sân thượng bao lâu thì đào được?
Thường sau khoảng một năm có thể đào thử. Lật một thùng ra xem củ trước khi quyết định đào cả loạt. Nên đào vào mùa khô khi giá thể ráo, củ dễ tách. Có thể giữ một vài thùng thêm thời gian nếu muốn củ lớn hơn.
Có dùng lại giá thể cũ cho vụ sau được không?
Có thể dùng lại một phần sau khi loại bỏ rễ cũ, phơi nắng vài ngày và trộn thêm phân hữu cơ hoai, xơ dừa mới. Nếu vụ trước có cây bị thối củ hoặc bệnh rễ, nên bỏ giá thể của thùng đó thay vì dùng lại để tránh lây bệnh.