Trồng sâm thổ hào có lãi hay không phụ thuộc vào bốn biến số mà nhà vườn phải tự đo: sản lượng củ thật của vườn mình, giá bán vào đúng lúc mình bán, tổng chi phí kể cả công nhà, và tỉ lệ củ hỏng. Chỉ cần một biến số lệch xấu, ví dụ củ thối nhiều trong mùa mưa hay giá xuống đúng mùa đào, một vụ tưởng lãi có thể thành hoà hoặc lỗ.
Bài này không đưa con số lãi nào, vì mọi con số "lãi gấp mấy lần cây khác" đều phụ thuộc giá của một thời điểm và một vùng cụ thể. Thay vào đó, bài cho một cách tính một vụ bằng ba kịch bản với số liệu giả định, để anh chị thay bằng số của mình. Bài cũng không khuyên chuyển đổi cây trồng; quyết định đó chỉ nên đến sau ít nhất một vụ thử nhỏ.
Bốn biến số quyết định lãi hay lỗ
Sản lượng thật. Không phải số gốc trồng nhân với con số nghe được, mà là số ký củ lành đào được, sau khi trừ gốc chết và củ hỏng. Ở vụ đầu, đây là biến số khó đoán nhất, vì anh chị chưa biết đất của mình cho củ to tới đâu và mùa mưa làm thối bao nhiêu gốc.
Giá vào đúng lúc bán. Giá lúc xuống giống không có ý nghĩa nhiều, vì củ sẽ bán sau khoảng một năm. Giá của cây dược liệu, cây đặc sản thường lên xuống theo số người trồng, và khi nhiều người cùng trồng thì giá lúc thu hoạch thường không giữ như lúc rộ.
Tổng chi phí. Gồm cả công nhà quy đổi, khấu hao và khâu sau thu hoạch. Vườn bỏ sót các khoản này thường thấy lãi trên giấy mà tiền thực tế trong túi không tăng. Khoản bị bỏ sót nhiều nhất là công của chính người nhà và chi phí phơi sấy.
Tỉ lệ hỏng. Củ thối do úng, bị chuột gặm, gãy khi đào, lát mốc trong kho. Một tỉ lệ hỏng cao làm sản lượng bán được thấp hơn sản lượng đào được, và chi phí trên mỗi ký tăng lên.
Công thức tính một vụ, viết cho nhà vườn
Phép tính cơ bản chỉ có một dòng: tiền bán được trừ tổng chi phí. Tiền bán được bằng khối lượng bán được nhân với giá bán; nếu bán cả tươi lẫn khô thì tính riêng từng phần rồi cộng lại. Tổng chi phí lấy từ bảng tám nhóm khoản chi, gồm cả công nhà quy đổi và khấu hao.
Ngoài con số lãi tổng, nên tính thêm hai chỉ số. Thứ nhất là chi phí cho mỗi ký: tổng chi chia cho khối lượng bán được. Nếu giá người mua trả thấp hơn con số này, vụ lỗ, không cần tính tiếp. Thứ hai là thu nhập trên mỗi ngày công: tiền bán trừ chi phí vật tư, chia cho số ngày công người nhà đã bỏ. Con số này cho biết làm sâm có trả công cho mình tốt hơn việc khác không.
Cuối cùng, nhớ rằng phép tính chỉ đúng bằng số liệu đầu vào. Vụ đầu, sản lượng và tỉ lệ hỏng đều là ước đoán; chỉ sau khi đào và bán xong mới có số thật để tính lại. Vì vậy hãy tính hai lần: một lần trước khi trồng để quyết định có làm không và làm bao nhiêu, một lần sau khi bán để biết thật sự đã lãi hay lỗ và vì sao.
Ba kịch bản cho cùng một vườn (ví dụ giả định)
Bảng dưới dùng "đơn vị tiền" tự đặt thay cho tiền thật, để minh hoạ cách các biến số đẩy kết quả. Không con số nào là giá hay năng suất thật.
| Mục | Kịch bản xấu | Kịch bản trung bình | Kịch bản tốt |
|---|---|---|---|
| Củ lành bán được | 200 ký | 350 ký | 450 ký |
| Giá bán giả định mỗi ký | 6 đơn vị | 8 đơn vị | 10 đơn vị |
| Tiền bán | 1.200 đơn vị | 2.800 đơn vị | 4.500 đơn vị |
| Tổng chi phí (gồm công nhà) | 2.000 đơn vị | 2.000 đơn vị | 2.000 đơn vị |
| Kết quả | lỗ 800 đơn vị | lãi 800 đơn vị | lãi 2.500 đơn vị |
| Chi phí mỗi ký | 10 đơn vị | khoảng 5,7 đơn vị | khoảng 4,4 đơn vị |
Điều đáng chú ý: chênh lệch giữa xấu và tốt không chỉ đến từ giá mà phần lớn đến từ sản lượng bán được. Ở kịch bản xấu, củ thối nhiều và giá thấp cùng xảy ra, đúng kiểu năm mưa nhiều và nhiều người cùng có hàng. Khi tự tính, anh chị nên luôn có kịch bản xấu và hỏi: nếu điều này xảy ra, nhà mình chịu được không? Nếu câu trả lời là không, diện tích định trồng đang quá lớn so với sức chịu đựng của gia đình.
Điểm hoà vốn: cần bán bao nhiêu, ở giá nào
Điểm hoà vốn trả lời câu hỏi: với tổng chi phí này, phải bán được bao nhiêu ký ở một mức giá nhất định thì mới không lỗ. Cách tính: tổng chi phí chia cho giá bán mỗi ký. Theo ví dụ giả định trên, tổng chi 2.000 đơn vị, nếu giá 8 đơn vị một ký thì cần bán 250 ký mới hoà vốn; nếu giá xuống 5 đơn vị thì cần 400 ký.
Lật ngược lại, nếu anh chị đã ước được sản lượng, ví dụ giả định 300 ký, thì giá hoà vốn là 2.000 chia 300, khoảng 6,7 đơn vị một ký. Người mua trả thấp hơn mức này là bán lỗ, trừ khi có lý do khác như cần tiền gấp hay tránh củ hỏng.
Biết điểm hoà vốn trước mùa đào giúp anh chị bình tĩnh khi mặc cả, và giúp quyết định bán tươi hay phơi khô: nếu phơi khô tăng chi phí mà giá lát khô quy đổi không bù được, bán tươi có thể hợp lý hơn dù giá trông thấp. Với phần phơi khô, tính điểm hoà vốn riêng: cộng thêm chi phí phơi sấy vào tổng chi, rồi chia cho số ký lát khô ước được.
Vốn nằm dưới đất bao lâu: chuyện dòng tiền
Sâm thổ hào không cho thu nhập rải rác trong năm như rau màu. Gần như toàn bộ tiền bán đến vào cuối vụ, sau khoảng một năm hoặc hơn, trong khi chi phí bỏ ra suốt từ lúc ươm. Một vụ lãi trên giấy vẫn có thể làm gia đình thiếu tiền giữa chừng nếu không tính trước.
Hãy vẽ dòng tiền đơn giản theo tháng: tháng nào chi bao nhiêu, tháng nào dự kiến có tiền vào. Nếu có những tháng chi lớn liên tiếp mà không có nguồn thu khác bù, đó là dấu hiệu nên giảm diện tích vụ đầu, hoặc trồng xen, gối vụ với cây ngắn ngày để có tiền trang trải. Một khoản dự phòng nhỏ cho những chi phí bất ngờ như trồng dặm sau mưa lớn hay sửa máy bơm giữa mùa khô cũng nên có trong kế hoạch, thay vì trông vào may mắn.
Đừng tính trả nợ bằng tiền bán sâm của vụ đầu. Nếu phải vay để trồng, hãy hỏi kỹ cơ quan cho vay về điều kiện, kỳ hạn và tự hỏi: nếu kịch bản xấu xảy ra, nhà mình trả bằng gì. Bài này không khuyên vay để trồng sâm.
So với cây đang trồng trên cùng mảnh đất
Câu hỏi thật của nhà vườn hiếm khi là "sâm có lãi không" mà là "sâm có tốt hơn cây mình đang trồng trên mảnh đất này không". Một vụ sâm lãi nhưng lãi ít hơn vụ rau, vụ đậu hay vườn cây ăn trái trên cùng diện tích, trong cùng thời gian, thì về mặt kinh tế là lựa chọn kém hơn, chưa kể rủi ro cao hơn.
Để so cho công bằng, hãy quy cả hai về cùng một khoảng thời gian. Nếu củ sâm nằm đất khoảng một năm, so với tổng thu nhập của các vụ cây khác trên cùng mảnh đất trong một năm đó. So cả ba thứ: tiền lãi, số ngày công bỏ ra, và mức độ rủi ro, ví dụ năm mưa nhiều thì cây nào thiệt hơn.
Nhiều nhà vườn kết luận rằng sâm thổ hào hợp với một phần nhỏ diện tích, chỗ đất cao thoát nước tốt, như một nguồn thu thêm, còn phần lớn đất vẫn giữ cây quen. Đó không phải kết luận duy nhất đúng, nhưng là cách giữ an toàn cho kinh tế gia đình trong khi học cây mới.
Khi nào không nên trồng, dù nghe nói có lãi
Có những hoàn cảnh mà trồng sâm thổ hào, nhất là trồng nhiều, thường không đáng đánh cược:
- Đất trũng, hay ngập, thoát nước kém mà không có cách lên luống cao. Củ thối là rủi ro lớn nhất của cây này.
- Chưa có bất kỳ người mua nào trong vùng và chưa từng hỏi giá ở người mua thật.
- Phải bỏ cây đang cho thu nhập ổn định để chuyển hẳn sang sâm ngay vụ đầu.
- Vốn phải vay toàn bộ và không có nguồn thu khác trong năm.
- Nhà không có người theo vườn thường xuyên, nhất là mùa mưa và mùa thu hoạch.
- Nghe tin "bao tiêu giá cao" kèm điều kiện phải mua giống của một bên, chưa đọc kỹ hợp đồng.
- Đang có phong trào nhiều người cùng trồng ồ ạt trong vùng: giá lúc thu hoạch thường không giữ được.
Không trồng nhiều không có nghĩa là không thử. Vài chục gốc để học cây luôn là cách mua kinh nghiệm rẻ nhất, và nếu sau này điều kiện thay đổi, anh chị đã có sẵn kinh nghiệm để làm lớn hơn.
Bắt đầu nhỏ: một vụ thử để có số thật
Cách đáng tin nhất để biết trồng sâm thổ hào có lãi trên đất của mình là làm một vụ thử nhỏ và ghi chép đủ. Các bước:
- Chọn một diện tích nhỏ, đủ để học nhưng mất trắng cũng không ảnh hưởng đến kinh tế gia đình.
- Mở sổ ngay từ ngày đầu: chi phí theo tám nhóm, công theo từng buổi, thời tiết, các lần bón, tưới, phòng bệnh.
- Trước mùa đào, ước sản lượng bằng ô mẫu; trong lúc đào, cân thật từng khu.
- Hỏi giá ít nhất hai ba người mua, bán thử cả tươi và khô nếu được, ghi giá thật đã bán.
- Lập bảng ba kịch bản bằng số thật của vụ thử, tính điểm hoà vốn và thu nhập trên mỗi ngày công.
- So với cây đang trồng trên cùng mảnh đất về tiền, công và rủi ro.
- Chỉ mở rộng khi kết quả vụ thử, kể cả kịch bản xấu, vẫn chấp nhận được. Mở rộng từng bước, không nhân diện tích lên nhiều lần một lúc.
Một vụ thử nhỏ có thể không lãi, nhưng nó cho anh chị thứ mà không bài viết nào cho được: con số thật của chính vườn mình, trên chính mảnh đất và trong chính điều kiện thời tiết của nơi mình ở.
Câu hỏi thường gặp
Trồng sâm thổ hào lãi gấp mấy lần trồng lúa, trồng rau?
Không có tỉ lệ đáng tin để trả lời chung. Con số so sánh nghe được thường lấy giá lúc cao, sản lượng lúc tốt và không tính công nhà. Hãy so bằng số thật của chính vườn mình sau một vụ thử, với cùng cách tính công và chi phí.
Giá sâm thổ hào có ổn định không?
Giá cây đặc sản, dược liệu thường lên xuống theo số người trồng và nhu cầu từng thời điểm. Bài không dự báo giá. Cách giảm ảnh hưởng là tính điểm hoà vốn trước, không trồng quá sức, có nhiều người mua và giữ kho tốt nếu bán lát khô.
Vụ đầu lỗ thì có nên bỏ không?
Chưa hẳn. Vụ đầu thường chịu chi phí học hỏi và nhiều sai sót. Hãy xem lỗ vì đâu: củ thối do đất, giá thấp hay chi phí quá cao. Nếu nguyên nhân sửa được, có thể thử thêm một vụ nhỏ; nếu do đất không hợp, nên dừng.
Có nên tin lời hứa bao tiêu đầu ra khi mua giống không?
Cần rất thận trọng. Đọc kỹ hợp đồng về giá, cách phân loại, thời điểm mua, ai chịu khi củ không đạt chuẩn và bên mua là ai. Hỏi người đã từng làm với bên đó và kiểm tra thông tin doanh nghiệp trước khi ký.
Trồng xen sâm với cây khác có giúp giảm rủi ro không?
Trồng xen hoặc gối vụ với cây ngắn ngày có thể giúp có thu nhập rải rác và không dồn hết vào một cây. Nhưng cây trồng xen cũng tranh nắng, nước và dinh dưỡng; nên thử ở diện tích nhỏ và theo dõi sản lượng của cả hai cây.
Tính lãi có cần tính lãi suất của tiền đã bỏ ra không?
Nếu vốn là tiền vay, phải tính tiền lãi vay vào chi phí. Nếu là tiền nhà, có thể không tính nhưng nên nhớ số tiền đó nằm dưới đất khoảng một năm, trong khi để ở chỗ khác có thể sinh lời hoặc dùng cho việc cần thiết.