Rủi ro lớn nhất khi trồng sâm thổ hào thường là úng làm thối củ, tiếp theo là giá xuống đúng mùa thu hoạch, không tìm được người mua, giống kém hoặc lẫn loài, và hỏng củ sau khi đào. Phần lớn những rủi ro này không loại bỏ được, nhưng giới hạn được: chọn đất cao, trồng diện tích vừa sức, có người mua trước khi đào, giữ kho khô và luôn có kế hoạch cho kịch bản xấu.
Bài này nhìn rủi ro từ phía người trồng ở các vùng ngoài Tà Đùng, nơi điều kiện khí hậu, đất và thị trường mỗi chỗ một khác. Nó không nhằm làm anh chị nản mà để anh chị bước vào vụ sâm với mắt mở: biết cái gì có thể hỏng, hỏng thì mất bao nhiêu, và làm gì trước để nếu có hỏng cũng không mất trắng.
Bản đồ rủi ro: khả năng xảy ra và mức thiệt hại
Bảng dưới xếp các rủi ro thường gặp theo hai chiều: khả năng xảy ra và mức thiệt hại nếu xảy ra. Đây là nhận định chung, mỗi vườn cần tự chỉnh theo đất và vùng của mình.
| Rủi ro | Khả năng | Thiệt hại | Giảm bằng cách nào |
|---|---|---|---|
| Úng, thối củ | Cao ở đất trũng, đất thịt, vùng mưa dồn | Có thể mất phần lớn vụ | Chọn đất cao, luống cao, rãnh thoát nước, đào trước mùa mưa lớn |
| Giá xuống lúc thu hoạch | Trung bình đến cao khi nhiều người cùng trồng | Giảm lãi, có thể lỗ | Tính điểm hoà vốn, trồng vừa sức, giữ một phần lát khô |
| Không có người mua | Cao với vườn mới ở vùng chưa ai trồng | Củ tươi hỏng, vốn nằm kho | Tìm người mua trước khi trồng, hỏi giá thật |
| Giống kém, lẫn loài | Trung bình khi mua giống trôi nổi | Cả vụ không đạt, mất một năm | Mua nơi rõ nguồn, trồng thử, giữ giống từ cây tốt |
| Thời tiết cực đoan | Tuỳ vùng: rét đậm, lũ, hạn dài | Từ chậm lớn đến chết cây | Chọn lịch trồng né mùa xấu, che chắn, tưới dự phòng |
| Hỏng sau thu hoạch | Trung bình | Mất phần đã đào, mất công phơi | Đào theo sức, phơi đúng cách, kho khô, bán đúng hẹn |
| Chuột, gà, trộm | Tuỳ vị trí vườn | Mất rải rác, có khi đáng kể | Rào, bẫy, trông vườn mùa củ to |
Nhìn bảng, anh chị thấy hai rủi ro nằm ở ô nguy hiểm nhất với hầu hết vườn mới: úng thối và không có người mua. Cả hai đều có thể giảm mạnh trước khi xuống giống, bằng việc chọn đất và hỏi người mua. Các rủi ro còn lại tuy nhỏ hơn nhưng cộng dồn lại vẫn đáng kể, nên không bỏ qua.
Úng và thối củ: rủi ro lớn nhất nhưng phòng được
Củ sâm thổ hào mọng nước, sống tốt ở đất thoát nước nhanh và rất dễ thối khi đất sũng nước kéo dài. Phần lớn các vụ thất bại ở vùng mới đều có chung một câu chuyện: một đợt mưa dài hoặc một trận lũ, nước đọng trên luống vài ngày, sau đó cây héo rũ hàng loạt, đào lên thấy củ nhũn.
Điều đáng nói là rủi ro này được quyết định phần lớn từ trước khi trồng. Chọn lô đất cao, không đọng nước sau mưa lớn; lên luống cao hơn mức anh chị nghĩ là đủ, nhất là ở đất thịt và vùng trũng; đào rãnh thoát nước quanh vườn và giữ rãnh thông suốt; không trồng ở chỗ từng bị ngập trong những năm gần đây. Những việc này tốn công một lần nhưng bảo vệ cả vụ.
Trong vụ, khi có dự báo mưa lớn kéo dài, kiểm tra rãnh trước, khơi thông chỗ tắc. Sau mưa, đi vườn sớm, tìm chỗ đọng nước và tháo ngay. Nếu củ đã đủ tuổi mà mùa mưa lớn sắp tới, cân nhắc đào sớm ở các luống thấp, chấp nhận củ chưa to như ý để không mất cả.
Phần nhận biết và xử lý các bệnh thối cụ thể nằm ở chuyên mục sâu bệnh. Ở đây chỉ nhấn mạnh: trong tính toán kinh tế, hãy luôn có một kịch bản mất một phần đáng kể vụ vì úng, và hỏi xem gia đình có chịu được không.
Thời tiết từng miền: rủi ro không giống nhau
Miền Bắc và trung du phía Bắc. Rét đậm kéo dài làm cây lụi, củ đứng yên; mưa phùn, nồm ẩm cuối đông đầu xuân dễ sinh nấm ở gốc và làm khó phơi củ. Cây trồng muộn, gặp lạnh khi còn non thường chậm lớn rõ.
Bắc Trung Bộ và dải cát Quảng Trị – Huế. Gió Lào khô nóng mùa hè làm cháy lá, cát khô kiệt; cuối năm có mưa lớn và lũ, luống thấp trên đất trũng dễ bị ngập. Rủi ro dồn vào hai đầu năm, đòi hỏi lịch trồng và đào né cả hai.
Tây Nguyên ngoài Tà Đùng. Mùa khô dài, gió mạnh làm cây thiếu nước nếu không có nguồn tưới; đầu mùa mưa có những trận mưa rất lớn, đất bazan dính và bí. Rủi ro chính là thiếu nước mùa khô và đọng nước đầu mùa mưa; vườn không có giếng hay ao riêng nên tính kỹ nguồn tưới trước khi trồng.
Đông Nam Bộ và Nam Bộ. Nắng nóng quanh năm, mưa dồn vào mùa mưa; đất thấp, đất phèn dễ đọng nước. Cây không có mùa nghỉ nên sâu bệnh có thể kéo dài quanh năm. Ở vùng trũng, trồng trên liếp cao gần như là điều kiện bắt buộc.
Điểm chung. Thời tiết những năm gần đây khó đoán hơn, những đợt mưa trái mùa, nắng nóng kéo dài xuất hiện nhiều. Kế hoạch tốt là kế hoạch không dựa vào việc thời tiết năm nay sẽ "bình thường".
Giá và đầu ra: rủi ro không nhìn thấy trên luống
Cây sâm thổ hào là cây đặc sản, lượng người mua không lớn như rau, lúa. Khi một vùng có nhiều người cùng trồng sau một thời gian giá tốt, lượng hàng thu hoạch cùng lúc có thể vượt nhu cầu, và giá ở mùa đào xuống thấp hơn hẳn lúc mọi người quyết định trồng. Đây là vòng lặp quen thuộc của nhiều loại cây đặc sản.
Rủi ro đầu ra còn lớn hơn ở vùng mà sâm thổ hào là cây mới: không có người thu gom, không có cơ sở sơ chế gần, người mua ở xa chỉ muốn lát khô đạt chuẩn của họ. Nhà vườn có củ mà không có ai mua ngay, củ tươi thì không chờ được.
Cách giảm: hỏi người mua thật trước khi trồng, ít nhất hai ba người, về loại hàng họ cần, chuẩn phân loại, mùa họ mua nhiều. Trồng diện tích tương xứng với đầu ra đã biết, không trồng theo phong trào. Học cách phơi khô và giữ kho để có thêm thời gian bán. Không tin vào một lời hứa bao tiêu khi chưa đọc kỹ hợp đồng và chưa kiểm tra bên mua. Giữ liên lạc với người mua cả trong vụ, không chỉ lúc đào, để biết sớm nếu nhu cầu của họ thay đổi.
Giống kém và rủi ro sau thu hoạch
Hai nhóm rủi ro này ít được nói tới nhưng thường gặp ở vườn mới:
- Giống lẫn loài: nhiều cây khác cũng được gọi là "sâm" ở các vùng. Mua giống không rõ nguồn có thể trồng nhầm cây cả vụ. Phần nhận dạng cây sâm Bố Chính đã có ở các trang chuyên về cây này; mua giống thì hỏi rõ tên, nguồn và xem cây mẹ nếu được.
- Giống yếu, mang bệnh: cây con còi, củ giống có vết thâm dễ chết sau khi trồng hoặc mang mầm bệnh xuống đất mới.
- Hạt cũ, hạt cất sai cách: tỉ lệ nảy mầm thấp, phải gieo lại, lỡ mùa trồng.
- Củ đào lên không kịp xử lý: héo, mốc trong vài ngày nếu người mua lỡ hẹn hoặc trời mưa.
- Lát phơi chưa khô hẳn: mốc trong kho sau vài tuần, nhất là qua mùa mưa.
- Chuột, mọt trong kho: lát khô để lâu trong bao hở dễ bị phá.
- Mất trộm ở vườn xa nhà khi củ đã to: vài đêm có thể mất đáng kể.
Mỗi mục trên đều có cách phòng rẻ tiền: mua giống rõ nguồn, trồng thử, đào theo sức, phơi kỹ, kho kín kê cao, rào và trông vườn mùa củ to. Rủi ro lớn thường đến từ việc bỏ qua những việc nhỏ này.
Chia nhỏ rủi ro: năm việc làm trước khi xuống giống
Không ai tránh được mọi rủi ro, nhưng có thể sắp xếp để không rủi ro nào làm mất trắng. Năm việc dưới đây nên làm trước khi trồng:
- Trồng diện tích vừa sức: phần trồng sâm chỉ là một phần đất, phần còn lại giữ cây quen. Vụ đầu càng nhỏ càng tốt.
- Chia lịch trồng hai đợt cách nhau vài tháng nếu khí hậu cho phép, để không dồn toàn bộ vụ vào một mùa mưa hay một tuần đào.
- Có ít nhất hai người mua tiềm năng, hỏi giá thật và chuẩn hàng họ cần trước khi trồng.
- Đặt một khoản dự phòng cho trồng dặm, sửa rãnh, thuê sấy khi trời mưa; khoản này không lấy từ tiền sinh hoạt.
- Ghi chép đầy đủ từ ngày đầu để vụ sau biết rủi ro nào đã xảy ra, ở khu nào, vì sao.
Nếu sau khi làm năm việc này mà kịch bản xấu vẫn làm gia đình khó khăn, đó là tín hiệu nên thu nhỏ quy mô hơn nữa hoặc chưa trồng. Quyết định không trồng, hoặc chỉ trồng vài chục gốc để học, cũng là một quyết định quản lý rủi ro hợp lý, không phải thất bại.
Một kế hoạch dự phòng viết trong một buổi tối
Kế hoạch dự phòng không cần dài. Một tờ giấy chia ba cột là đủ: điều có thể xảy ra, dấu hiệu báo trước, việc sẽ làm. Ví dụ: mưa lớn kéo dài; dấu hiệu là dự báo mưa nhiều ngày, nước đọng rãnh; việc sẽ làm là khơi rãnh, đào sớm luống thấp, chuyển sang sấy. Hoặc: người mua lỡ hẹn; dấu hiệu là họ lùi lịch lần thứ hai; việc sẽ làm là phơi ngay phần củ đã đào, liên hệ người mua thứ hai.
Viết ra trước giúp anh chị quyết định nhanh khi chuyện xảy ra, thay vì chờ thêm một hai ngày trong lúc củ đang hỏng. Cả nhà cùng đọc tờ giấy đó để ai cũng biết phải làm gì khi người chính đi vắng.
Sau mỗi vụ, sửa lại tờ kế hoạch: rủi ro nào đã xảy ra mà chưa có trong danh sách, việc nào đã làm hiệu quả, việc nào không. Sau vài vụ, đó là tài liệu quý nhất của vườn. Nếu vườn có người làm thuê theo mùa, đưa họ đọc phần liên quan, nhất là những việc phải làm ngay khi trời mưa lớn hay khi thấy cây héo hàng loạt, để không phải chờ chủ vườn về mới xử lý.
Câu hỏi thường gặp
Rủi ro lớn nhất khi trồng sâm thổ hào là gì?
Với phần lớn vườn mới, đó là úng làm thối củ, nhất là ở đất trũng, đất thịt và vùng có mưa dồn hoặc lũ. Rủi ro lớn thứ hai là không có người mua ngay khi đào. Cả hai đều có thể giảm mạnh bằng việc chọn đất và hỏi người mua trước khi trồng.
Có bảo hiểm nào cho vườn sâm không?
Bảo hiểm nông nghiệp ở Việt Nam có chương trình cho một số cây trồng, vật nuôi theo quy định từng thời kỳ. Anh chị nên hỏi cơ quan nông nghiệp hoặc doanh nghiệp bảo hiểm ở địa phương xem cây sâm thổ hào có thuộc diện được bảo hiểm hay không và điều kiện cụ thể.
Thấy cây héo rũ hàng loạt sau mưa thì làm gì?
Tháo nước đọng ngay, đào thử vài gốc héo để xem củ. Nếu củ đã nhũn, đào rộng ra xác định vùng thối, tách phần củ còn lành ra xử lý sớm. Ghi lại vị trí để vụ sau đổi chỗ hoặc lên luống cao hơn, và hỏi trạm bảo vệ thực vật nếu lan nhanh.
Trồng ở vùng chưa ai trồng sâm có nên không?
Có thể thử, nhưng rủi ro đầu ra cao hơn vì chưa có người thu gom. Nên trồng vài chục gốc để học cây và tìm người mua song song, chỉ mở rộng khi đã có đầu ra rõ ràng.
Có nên vay để trồng sâm thổ hào không?
Bài không khuyên vay để trồng. Nếu phải vay, hãy tính kịch bản xấu nhất: mất phần lớn vụ vì úng hoặc giá thấp, gia đình trả nợ bằng nguồn nào. Nếu không có câu trả lời rõ, nên thu nhỏ quy mô hoặc chưa làm.
Làm sao biết mình đang trồng theo phong trào?
Dấu hiệu là nhiều người quanh vùng cùng trồng một lúc sau khi nghe giá tốt, ai cũng tính lãi bằng giá hiện tại, và người bán giống quảng cáo rầm rộ. Lúc đó nên giữ diện tích nhỏ, vì giá lúc nhiều vườn cùng thu hoạch thường không như kỳ vọng.