Hạt sâm thổ hào không nảy mầm thường rơi vào một trong bốn nhóm nguyên nhân: bản thân hạt kém (lép, non, cũ, đã ẩm mốc), ngâm ủ sai (ngâm quá lâu, nước quá nóng, ủ bí), gieo sai (lấp quá dày, giá thể nén chặt hoặc sũng nước) và thời tiết không thuận (lạnh kéo dài hoặc nóng hầm). Cách tìm ra nhóm nào đang làm hỏng lô của mình là thử nảy mầm một mẫu nhỏ trên khăn ẩm trước khi gieo đại trà.
Bài này đi theo đúng thứ tự đó: kiểm hạt, kiểm khâu ngâm, kiểm khâu gieo, kiểm thời tiết, rồi mới quyết định gieo lại hay đổi nguồn hạt. Các mốc thời gian nêu ra là ví dụ, vì tốc độ nảy mầm phụ thuộc nhiều vào nhiệt độ ở nơi anh chị gieo.
Đừng vội đổ lỗi cho hạt: nhìn cả chuỗi bốn khâu
Khi cả khay không lên, phản xạ đầu tiên của nhiều người là nghĩ mình mua phải hạt dỏm. Có khi đúng, nhưng rất nhiều lần hạt tốt vẫn chết vì một khâu phía sau. Một lô hạt mới, chắc, gieo vào giá thể sũng nước trong đợt rét nàng Bân ở miền Bắc có thể thối gần hết; cũng lô ấy gieo lúc trời ấm lại mọc đều.
Vì vậy anh chị nên tách bạch: hạt có sống không là một câu hỏi, môi trường gieo có cho hạt sống mọc lên không là câu hỏi khác. Phép thử trên khăn ẩm trả lời câu đầu, vì khăn ẩm đặt trong nhà loại bỏ gần hết rủi ro của giá thể và thời tiết. Nếu hạt nảy mầm tốt trên khăn mà vẫn chết trong khay, lỗi nằm ở khâu gieo hoặc thời tiết.
Một thói quen nhỏ giúp lần ra lỗi nhanh hơn rất nhiều là gieo mỗi lô hạt một khay riêng, ghi nguồn hạt, ngày thu hoặc ngày mua, ngày ngâm, ngày gieo. Trộn hạt nhiều nguồn vào một khay thì khi hỏng không biết lô nào kém.
Cũng nên nhớ rằng hạt cây trồng nói chung hiếm khi mọc được trọn vẹn một trăm phần trăm. Một khay lên lác đác vài ô trống là chuyện thường, không cần hoảng. Điều đáng lo là khi tỷ lệ mọc thấp hẳn so với các lô trước của chính anh chị, hoặc khi cây mọc lên rồi lần lượt đổ. Hai tình huống đó có nguyên nhân khác nhau và cách xử lý khác nhau.
Hạt có vấn đề từ gốc: bốn kiểu hay gặp
Hạt lép, hạt rỗng. Thường do quả hái lúc chưa chín hoặc cây mẹ ra quả trong điều kiện khó (khô hạn, sâu hại). Hạt lép nhẹ, bóp hơi xẹp, thả nước thường nổi. Cắt đôi một hạt bằng dao lam: hạt tốt có ruột đầy, màu trắng ngà hoặc hơi kem; hạt lép ruột teo hoặc rỗng.
Hạt non. Quả hái sớm cho hạt màu nhạt hơn, vỏ mềm hơn hạt chín. Hạt non có thể nảy mầm được một phần nhưng mầm yếu, dễ chết sau khi mọc.
Hạt cũ. Sức sống của hạt giảm dần theo thời gian, nhanh hơn nhiều nếu cất ở nơi nóng ẩm. Hạt để qua một mùa nồm hay một mùa mưa trong túi hở thường giảm tỷ lệ mọc rõ. Hỏi người bán ngày thu hạt là câu hỏi quan trọng nhất khi mua.
Hạt từ cây mẹ yếu hoặc bị bệnh. Cây mẹ bị thối gốc, héo rũ hay sâu hại nặng trong mùa ra quả thường cho hạt nhỏ, kém chắc. Hạt trông vẫn bình thường nhưng tỷ lệ mọc và sức sống cây con thấp. Đây là lý do người để giống chỉ lấy quả trên những gốc khoẻ, không lấy tràn lan cả vườn.
Hạt đã bị ẩm, mốc hoặc mọt. Bề mặt có lớp phấn trắng, xanh, hạt có mùi mốc, hoặc có lỗ nhỏ do mọt đục. Những hạt này nên loại; gieo chung còn làm lây nấm sang hạt lành trong khay.
Thử nảy mầm trên khăn ẩm: làm trong một góc bếp
Phép thử này rẻ, nhanh và cho anh chị một con số để quyết định. Làm như sau:
- Đếm ngẫu nhiên một mẫu hạt, ví dụ 20 hoặc 50 hạt, lấy từ nhiều chỗ trong túi chứ không chỉ bốc lớp trên.
- Ngâm mẫu hạt theo đúng cách anh chị định làm với cả lô, để phép thử phản ánh đúng quy trình thật.
- Trải hạt lên một lớp khăn giấy dày hoặc khăn vải đã làm ẩm, giữa các hạt có khoảng cách, gấp khăn lại.
- Cho khăn vào hộp nhựa có nắp đậy hờ, đặt ở chỗ ấm trong nhà, tránh nắng chiếu thẳng.
- Mỗi ngày mở ra một lần: phun ẩm nếu khăn khô, đếm số hạt đã nhú rễ trắng, nhặt hạt nhũn hay mốc ra.
- Sau một khoảng thời gian cố định anh chị tự chọn, ví dụ hai tuần, cộng tất cả hạt đã nhú rễ, chia cho tổng số hạt thử.
Ví dụ giả định: thử 50 hạt, sau hai tuần có 30 hạt nhú rễ thì tỷ lệ là 30 chia 50, bằng 60%. Khi gieo đại trà, anh chị biết phải gieo dư khoảng bao nhiêu để đủ số cây cần, hoặc quyết định gieo hai hạt một ô. Ghi luôn số ngày tới khi phần lớn hạt nhú; con số đó cho biết lô hạt khoẻ hay yếu, vì hạt yếu thường nảy mầm lề mề, kéo dài.
Lỗi ở khâu ngâm và ủ
Khi phép thử khăn ẩm cho kết quả kém ở cả lô hạt trông có vẻ chắc, nhiều khả năng lỗi nằm ở khâu xử lý hạt. Mấy lỗi thường gặp:
- Nước ngâm quá nóng: đổ nước sôi trực tiếp hay pha quá tay có thể làm chết phôi. Nước chỉ cần ấm rõ khi nhúng tay, rồi để nguội tự nhiên.
- Ngâm quá lâu: hạt ngâm cả ngày đêm trong nước tĩnh bị thiếu khí, dễ úng, vỏ nhớt, có mùi chua. Thời gian ngâm vài giờ đến khoảng nửa ngày thường đủ cho hạt hút nước.
- Ủ bí và quá ướt: khăn ủ nhỏ nước, hộp đậy kín mít, hạt nằm chồng lên nhau là điều kiện để nấm phát triển. Khăn chỉ cần ẩm, hộp phải có chỗ thoáng.
- Ủ chỗ lạnh: để hộp ủ trên nền gạch lạnh hay gần cửa gió vào mùa đông miền Bắc thì hạt nằm im rất lâu. Chọn chỗ ấm hơn trong nhà.
- Làm gãy mầm khi gieo: hạt đã nứt nanh có rễ mầm rất giòn. Gắp mạnh tay hay để rễ quá dài mới gieo thì rễ dễ gãy, hạt không phát triển tiếp.
- Dùng hoá chất xử lý hạt theo lời truyền miệng: ngâm hạt trong nước pha các chất không rõ liều lượng có thể làm hỏng cả lô. Nếu muốn xử lý hạt bằng chế phẩm, đọc kỹ hướng dẫn trên bao bì và hỏi cán bộ khuyến nông.
Lỗi ở khâu gieo: hạt sống mà vẫn không lên
Hạt nảy mầm tốt trên khăn mà gieo xuống không lên thì cần nhìn vào giá thể và cách lấp. Lỗi phổ biến nhất là lấp quá dày. Mầm non của hạt nhỏ chỉ đủ sức đội lên một lớp mỏng; gặp lớp đất dày hay đất đóng váng mặt sau khi tưới, mầm cong queo bên dưới rồi chết. Anh chị bới nhẹ một vài ô sẽ thấy mầm trắng xoắn nằm dưới mặt đất, đó là dấu hiệu rõ.
Lỗi thứ hai là giá thể sũng nước. Đất ruộng nặng, đất sét, hoặc giá thể có nhiều phân hoai mịn giữ nước quá mức làm hạt thiếu khí. Hạt đã nứt nanh gặp giá thể sũng thì thối rất nhanh, bới lên thấy hạt nhũn, rễ mầm thâm nâu.
Lỗi thứ ba là giá thể có sẵn mầm bệnh: mầm vừa nhú đã bị nấm tấn công ở gốc, ngã rạp ngay sát mặt đất. Trường hợp này anh chị thấy cây có lên nhưng lần lượt đổ, khác với trường hợp không lên chút nào. Bệnh chết rạp cây con có bài riêng trong chuyên mục này.
Cuối cùng là chuyện kiến, chuột, chim. Khay đặt dưới đất hay sát tường dễ bị kiến tha hạt. Nếu ô trống mà bới không thấy hạt đâu, nhiều khả năng hạt đã bị tha đi chứ không phải không nảy mầm.
Thời tiết theo vùng: dấu hiệu và cách chỉnh
Cùng một lô hạt, gieo ở mỗi vùng gặp một kiểu thời tiết bất lợi khác nhau. Bảng dưới gợi ý nhận biết và hướng chỉnh, không thay được việc anh chị tự quan sát ở chỗ mình:
| Tình huống | Hay gặp ở | Dấu hiệu trong khay | Hướng chỉnh |
|---|---|---|---|
| Rét kéo dài, nồm ẩm | Miền Bắc, Bắc Trung Bộ cuối đông đầu xuân | Hạt nằm im lâu, nhiều hạt thối dù không gieo sâu | Lùi lịch gieo tới khi ấm hẳn; ủ nứt nanh trong nhà rồi mới gieo |
| Gió khô nóng | Quảng Trị, Huế mùa gió Lào | Mặt giá thể khô trắng giữa ngày, mầm nhú bị héo | Che lưới, tưới sáng sớm và chiều, phủ mặt khay bằng lớp rơm mỏng |
| Nắng nóng, khay hấp nhiệt | Đông Nam Bộ, Nam Bộ mùa khô | Giá thể nóng tay, mầm cháy đầu | Kê khay khỏi nền xi măng, dùng khay sáng màu hoặc che kỹ giờ trưa |
| Mưa dầm, độ ẩm cao | Mùa mưa ở Tây Nguyên và Nam Bộ | Hạt thối, giá thể có rêu và mốc | Che mưa hoàn toàn, giảm tưới, tăng thông gió |
Nếu không chắc thời tiết đang là nguyên nhân, anh chị có thể gieo song song một khay nhỏ trong nhà và một khay ngoài vườn ươm cùng lô hạt. Khay trong nhà lên đều còn khay ngoài trời không lên thì đã rõ.
Khi nào gieo lại, khi nào đổi nguồn hạt
Gieo lại cùng lô hạt khi phép thử khăn ẩm vẫn cho tỷ lệ chấp nhận được và anh chị đã tìm ra lỗi ở khâu gieo hoặc thời tiết. Lần này sửa đúng chỗ: lấp mỏng hơn, đổi giá thể tơi hơn, che mưa, hoặc lùi lịch cho trời ấm hơn. Đừng sửa nhiều thứ cùng lúc nếu còn đủ hạt; sửa từng thứ trên khay nhỏ mới biết thứ gì có tác dụng.
Đổi nguồn hạt khi phép thử khăn ẩm cho tỷ lệ quá thấp ngay cả khi đã ngâm ủ cẩn thận, hoặc khi cắt hạt thấy phần lớn lép, mốc. Lúc đó cố gieo thêm chỉ tốn công và lỡ thời vụ. Nếu hạt mua từ người khác, anh chị giữ lại mẫu hạt và ghi kết quả thử để trao đổi với người bán một cách có căn cứ.
Với những người tự để hạt, một lô hạt kém là tín hiệu xem lại khâu thu và cất hạt của mùa trước: quả hái đã đủ chín chưa, phơi có đủ khô không, cất ở đâu. Phần đó có ở bài về bảo quản hạt giống trong cùng chuyên mục. Khi chưa chắc lô hạt mới, nên giữ lại một phần cây giống dự phòng bằng củ hoặc gốc cũ nếu có, để không mất trắng cả một vụ.
Câu hỏi thường gặp
Hạt sâm thổ hào nổi trên mặt nước có gieo được không?
Hạt nổi thường là hạt lép hoặc rỗng, tỷ lệ mọc thấp hơn hạt chìm. Tuy nhiên có hạt nổi vì còn khô chứa khí. Nếu hạt ít, anh chị gieo riêng nhóm hạt nổi vào một khay để theo dõi thay vì bỏ hết ngay.
Hạt sâm thổ hào để được bao lâu mà vẫn mọc?
Tuỳ cách cất. Hạt khô kỹ, cất kín ở chỗ mát giữ sức sống lâu hơn nhiều so với hạt để trong túi hở ở nơi nóng ẩm. Không có con số chung đáng tin; cách chắc nhất là thử nảy mầm một mẫu nhỏ trước mỗi vụ gieo.
Có cần chà xát vỏ hạt cho mỏng đi không?
Với một số hạt vỏ cứng, người ta chà nhẹ lên giấy nhám để nước dễ ngấm. Cách này dễ làm hỏng phôi nếu chà mạnh tay, nên chỉ thử trên vài hạt và so với nhóm không chà. Phần lớn trường hợp ngâm nước ấm đã đủ.
Tại sao hạt nảy mầm trên khăn mà gieo vào khay lại thối?
Thường do giá thể quá ướt, nặng hoặc mang mầm nấm, có khi do lấp quá dày khiến mầm non mất sức. Anh chị đổi sang giá thể tơi, sạch, lấp mỏng và giảm tưới, rồi thử lại trên một khay nhỏ.
Gieo hạt sâm thổ hào vào mùa đông miền Bắc được không?
Gieo được nếu có chỗ ấm như trong nhà, nhà lưới có che, nhưng ngoài trời giữa mùa rét hạt thường nảy mầm rất chậm và dễ thối. Đa số người trồng ở miền Bắc chờ trời ấm lên mới gieo để cây con không phải chịu rét.