Chọn cây mẹ lấy hạt giống sâm thổ hào là chọn trong ruộng đang trồng những gốc khoẻ suốt vụ, không sâu bệnh, ra hoa và đậu quả đều, rồi khi đào thì có củ chắc, lành; các gốc này được đánh dấu từ sớm, ghi lý lịch, chăm riêng để quả chín đầy đủ. Việc chọn phải làm qua nhiều lần thăm vườn trong vụ, không thể chọn một lần vào cuối mùa khi lá đã tàn.
Đây là cách giữ giống mà nông hộ làm được, không phải chọn tạo giống theo nghĩa của cơ sở nghiên cứu. Mục tiêu khiêm tốn: lứa sau ít nhất không kém lứa trước, và dần dần vườn mình có nguồn hạt đáng tin. Thu quả, phơi và cất hạt có ở bài bảo quản hạt giống trong cùng chuyên mục.
Vì sao cây mẹ quyết định lứa sau
Hạt mang một phần đặc điểm của cây sinh ra nó. Cây mẹ yếu, hay bệnh, ra quả lèo tèo thì hạt thường kém chắc, cây con yếu hơn. Cây mẹ chọn từ những gốc khoẻ, chịu được thời tiết của chính vườn mình thì lứa sau có lợi thế đã quen với đất và khí hậu đó. Qua vài vụ chọn đều tay, nguồn giống tự để trở nên hợp với vườn hơn hạt mua từ một vùng xa.
Cũng cần nói rõ giới hạn. Cây sâm thổ hào ra hoa, côn trùng ghé thăm, phấn hoa giữa các cây trong vườn có thể trộn với nhau, nên cây con từ hạt không giống hệt cây mẹ. Cây mẹ tốt một phần nhờ chỗ đất tốt, chỗ nắng đẹp, những thứ không truyền sang hạt. Vì vậy chọn cây mẹ là việc nâng dần chất lượng qua nhiều vụ, không phải phép màu một lần.
Điều quan trọng không kém là sạch bệnh. Một số bệnh có thể theo hạt hoặc theo quả, và cây mẹ bệnh thường cho hạt lép. Chọn cây mẹ sạch bệnh là cách rẻ nhất để giảm bệnh ở vườn ươm vụ sau. Thêm vào đó, cây mẹ khoẻ nuôi quả tới chín già đầy đủ, nên hạt chắc, nặng, cất được lâu hơn hạt của cây phải gồng mình chống bệnh trong mùa quả.
Tiêu chí chọn và lúc nào thì xem
Mỗi tiêu chí chỉ nhìn được rõ ở một giai đoạn. Bảng sau gom lại để anh chị biết lần thăm vườn nào thì để mắt tới điều gì:
| Tiêu chí | Nhìn gì | Xem rõ nhất lúc | Loại khi |
|---|---|---|---|
| Sức sống | Thân mập, lá xanh đều, lớn nhanh so với cây xung quanh cùng điều kiện | Giữa vụ | Cây còi, vàng, chậm lớn |
| Sạch bệnh | Không đốm lá nặng, không héo rũ, gốc không thâm | Suốt vụ, nhất là sau mưa dầm | Có dấu hiệu thối gốc, héo, khảm lá |
| Chịu thời tiết | Đứng vững qua đợt nắng nóng, gió Lào, rét hay mưa dầm của vùng | Sau mỗi đợt thời tiết xấu | Rũ lâu không hồi, gãy đổ |
| Ra hoa, đậu quả | Hoa nở đều, quả đậu nhiều, quả to chắc | Mùa hoa và lúc quả già | Hoa rụng nhiều, quả lép, sâu đục |
| Củ | Củ chắc, lành vỏ, không nứt, không thâm | Khi đào sau thu quả | Củ thối, nứt, nhiều u sần |
Không có cây nào hoàn hảo ở mọi tiêu chí. Anh chị nên chọn theo thứ tự ưu tiên: sạch bệnh trước, sức sống sau, rồi mới tới hoa quả và củ. Một cây quả nhiều nhưng có dấu hiệu bệnh thì không đáng giữ.
Ba lần thăm vườn để chọn
Chọn cây mẹ hiệu quả nhất khi gắn vào những lần đi thăm vườn vẫn làm. Gợi ý chia làm ba lần chính:
- Lần một, giữa vụ khi cây đang sung: đi dọc luống, cắm cọc đánh dấu sơ bộ số cây nhiều hơn số cần, ví dụ gấp ba bốn lần. Chỉ chọn những cây ở vị trí bình thường của ruộng, không chọn cây ở đầu luống hay cạnh đống phân vì chúng được lợi thế riêng.
- Sau mỗi đợt thời tiết xấu: xem lại các cây đã đánh dấu, gạch bỏ những cây rũ lâu, đổ ngã hay phát bệnh.
- Lần hai, mùa hoa và đậu quả: giữ những cây ra hoa đều, đậu quả nhiều và chắc; loại cây hoa rụng nhiều, quả bị sâu đục. Lúc này số cây còn lại đã gần với số cây mẹ cần.
- Hái quả của từng cây mẹ vào túi riêng, ghi số cây.
- Lần ba, khi đào củ sau mùa quả: đào riêng từng cây mẹ, xem củ. Cây nào củ thối, nứt, sần nhiều thì bỏ túi hạt của cây đó.
- Gộp hạt của các cây mẹ đạt qua cả ba lần chọn thành lô giống, ghi tên lô và năm.
Cách này tốn thêm công ở khâu thu quả và đào củ, nhưng là cách duy nhất để biết hạt mình giữ lại đến từ những cây vừa khoẻ trên mặt đất vừa có củ tốt dưới đất. Nếu không muốn đào cây mẹ, anh chị có thể giữ lại làm gốc giống bằng củ và chỉ dựa vào hai lần chọn đầu.
Đánh dấu và ghi lý lịch cây mẹ
Đánh dấu mà không ghi chép thì vụ sau không còn nhớ cây nào ra sao. Cách làm đơn giản:
- Cắm cọc tre cạnh gốc, buộc dây vải màu; mỗi lần loại cây thì rút cọc hoặc đổi màu dây.
- Đánh số từng cây mẹ, ghi số lên một miếng nhựa buộc vào cọc, hoặc vẽ sơ đồ luống trong sổ.
- Mỗi cây một dòng trong sổ: vị trí, ngày đánh dấu, nhận xét ở từng lần thăm, số quả hái, nhận xét về củ khi đào.
- Ghi lại những đợt thời tiết xấu trong vụ và cây nào đứng vững qua chúng.
- Khi gộp hạt, ghi rõ lô giống gồm hạt của những cây số nào.
- Vụ sau, theo dõi tỷ lệ mọc và sức lớn của cây con từ lô đó, ghi tiếp vào cùng sổ.
Sau hai ba vụ, cuốn sổ cho thấy dòng hạt nào thật sự cho cây tốt, dòng nào chỉ tốt một năm nhờ thời tiết. Đó là thông tin mà không người bán giống nào cung cấp được cho anh chị.
Chăm riêng cây mẹ trong mùa ra quả
Không bấm hết hoa. Trên ruộng lấy củ, nhiều nhà vườn ngắt bớt hoa để cây dồn sức nuôi củ. Với cây mẹ thì ngược lại: để hoa nở và đậu quả. Việc bấm ngọn, tỉa hoa trên ruộng lấy củ có bài riêng ở chuyên mục chăm sóc ngoài đồng.
Bón cân đối, không thúc đạm. Cây mẹ được bón quá nhiều đạm thì lá xanh tốt nhưng ra hoa kém, quả chín chậm. Giữ chế độ bón như ruộng thường, ưu tiên phân hữu cơ hoai.
Giữ quả khỏi sâu đục. Quả bị sâu đục cho hạt hỏng. Thăm cây mẹ thường xuyên trong mùa quả, ngắt bỏ quả có lỗ đục, bắt sâu bằng tay. Phòng sâu đục quả có bài riêng ở chuyên mục sâu bệnh.
Đỡ cây khỏi đổ. Cây mang nhiều quả có thể nghiêng đổ khi gặp gió mạnh. Cắm cọc đỡ cho cây mẹ ở vùng gió, nhất là đất cát ven biển.
Bao quả khi gần chín. Chụp túi lưới mỏng lên chùm quả già để hạt không rơi mất khi quả nứt, và để quả của từng cây mẹ không lẫn với nhau.
Bao nhiêu cây mẹ là đủ
Một sai lầm hay gặp là lấy hạt từ một hai cây đẹp nhất vườn. Nguồn hạt hẹp như vậy làm lứa sau thiếu đa dạng, và nếu cây đó mang một điểm yếu chưa lộ ra, cả lứa sau cùng mang điểm yếu đó. Nhiều cây mẹ, mỗi cây góp một phần hạt, an toàn hơn nhiều.
Số cây mẹ cụ thể tuỳ quy mô vườn và lượng hạt cần, không có con số chuẩn cho nông hộ. Ví dụ giả định: anh chị cần hạt cho khoảng một nghìn bầu, mỗi cây mẹ cho được vài trăm hạt chắc, thì về số lượng chỉ cần vài cây là đủ; nhưng nên lấy từ mười, hai mươi cây trở lên, mỗi cây góp ít, để nguồn hạt rộng hơn. Các con số này chỉ minh hoạ cách nghĩ.
Khi gộp hạt, cố gắng lấy lượng hạt gần bằng nhau từ mỗi cây mẹ, đừng để một cây sai quả chiếm gần hết lô. Phần hạt thừa của cây sai quả có thể cất riêng làm dự phòng.
Nếu vườn quá nhỏ, chỉ vài chục gốc, có thể trao đổi hạt với người trồng khác ở vùng gần, cùng điều kiện khí hậu, để mở rộng nguồn. Hạt trao đổi nên được gieo thành lô riêng và theo dõi trước khi trộn vào nguồn giống chính.
Lập vườn mẹ nhỏ tách khỏi ruộng thu hoạch
Khi đã có kinh nghiệm vài vụ, nhiều người trồng tách hẳn một vườn mẹ nhỏ: vài chục gốc tốt nhất được trồng ở chỗ cao ráo, sạch bệnh, chỉ để lấy hạt và giữ củ giống. Vườn mẹ không bị bấm hoa, không bị đào đồng loạt theo lịch thu hoạch, được chăm và theo dõi kỹ hơn ruộng thường.
Vườn mẹ nên cách ruộng chính một khoảng và cách xa chỗ từng có ổ bệnh. Dụng cụ dùng ở vườn mẹ rửa sạch trước khi đem sang. Mỗi năm bổ sung vào vườn mẹ vài gốc mới chọn từ ruộng, và loại bớt những gốc đã già yếu hay có dấu hiệu bệnh.
Với người trồng vài chục gốc trong chậu hay vườn nhà, vườn mẹ có khi chỉ là vài chậu được chừa lại không đào. Quy mô khác nhau nhưng nguyên tắc giống nhau: chọn nhiều vòng, ghi chép, giữ sạch bệnh, và không đặt cả vụ sau vào hạt của một cây duy nhất.
Những sai lầm khi tự để giống
Chọn vào phút chót. Đợi tới lúc đào củ mới nghĩ tới chuyện để giống, khi thân lá đã tàn, không còn biết cây nào khoẻ suốt vụ, cây nào từng bị bệnh. Hạt lúc đó thường được gom từ bất cứ quả nào còn sót.
Chọn theo cây to nhất ở chỗ đất tốt nhất. Cây ở đầu luống, cạnh đống phân hay chỗ đất bồi tự nhiên to vì được lợi thế, không hẳn vì giống tốt. So sánh cây mẹ phải trong cùng điều kiện.
Gom quả chung cả vườn. Quả của cây khoẻ lẫn quả của cây bệnh vào chung một rổ thì không còn cách nào tách ra. Mỗi cây mẹ một túi là thói quen nhỏ mà giá trị lớn.
Giữ lại hạt từ ruộng có bệnh nặng. Năm ruộng bị thối gốc, héo rũ lan rộng, nên cân nhắc bổ sung hạt từ nguồn khác thay vì chỉ dựa vào vài cây còn sót trong ruộng bệnh.
Không thử lứa con. Để giống nhiều năm mà không bao giờ so sánh tỷ lệ mọc, sức lớn giữa các lô thì không biết chọn lọc của mình có tác dụng hay không.
Câu hỏi thường gặp
Cây mẹ lấy hạt giống sâm thổ hào cần bao nhiêu tuổi?
Không có tuổi cố định. Cây cần đủ lớn để ra hoa, đậu quả và quả chín già trên cây. Điều quan trọng hơn tuổi là cây đã trải qua trọn một mùa sinh trưởng ở vườn mình, để anh chị có đủ thời gian quan sát sức sống và khả năng chịu thời tiết.
Có nên lấy hạt từ cây đã bấm hoa nuôi củ không?
Cây đã bị ngắt bớt hoa vẫn có thể cho vài quả, nhưng ít và đôi khi quả ra muộn, kém chắc. Tốt hơn là chọn cây mẹ từ sớm và để cây đó ra hoa tự nhiên. Ruộng lấy củ và cây lấy hạt nên được chăm theo hai mục tiêu khác nhau.
Hạt từ cây mẹ trồng chậu có kém hơn cây ngoài ruộng không?
Không hẳn kém, nhưng cây chậu thường ra ít quả hơn và khó so sánh với cây khác vì điều kiện chậu rất khác nhau. Nếu chỉ có cây chậu, anh chị vẫn chọn cây khoẻ nhất, thử nảy mầm trước khi gieo nhiều và theo dõi lứa con.
Làm sao biết cây mẹ đã chọn có thật sự tốt?
Cách chắc nhất là xem lứa con: tỷ lệ mọc, sức lớn, khả năng chịu bệnh và củ khi đào. Gieo hạt của từng nhóm cây mẹ thành lô riêng, ghi kết quả, qua một hai vụ sẽ thấy rõ. Đó là lý do việc ghi chép quan trọng ngang việc chọn.
Có cần mua giống mới thay cho giống tự để không?
Không bắt buộc nếu nguồn tự để vẫn cho cây khoẻ, mọc tốt. Khi thấy lứa con kém dần qua các vụ, bệnh nhiều hơn, anh chị có thể bổ sung giống từ nguồn tin cậy, trồng cách ly theo dõi trước, rồi đưa những cây tốt vào vườn mẹ để làm rộng nguồn gen.